Ήρα Έμκε-Πουλοπούλου
DemographicPanorama.gr

   

 

 
 
 
 
 

Έλληνες Ηλικιωμένοι Πολίτες

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

Εισαγωγή................................................................................................................... 79
1. Μύθοι και πραγματικότητα για τη δημογραφική γήρανση και τα γηρατειά........................ 20
2. Εννοιολογική προσέγγιση της ηλικίας.................................................................................... 22
3. Οι ανάγκες των ηλικιωμένων................................................................................................. 24
4. Τα προβλήματα των ηλικιωμένων......................................................................................... 26
5. Η αλλαγή των κοινωνικών ρόλων των ηλικιωμένων............................................................. 26
6. θετικά και αρνητικά στοιχεία................................................................................................ 28
7. Τα δικαιώματα των ηλικιωμένων........................................................................................... 29
8. Ποιος είναι είναι ηλικιωμένος ή γέρος και πότε αρχίζουν τα γηρατειά;............................... 32

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ · Δημογραφική, Μακροοικονομική & Μακροκοινωνιολογική Προσέγγιση

Κεφάλαιο Πρώτο: Οι θεωρίες για τη Γήρανση των Πληθυσμών και των Ανθρώπων...............................41
1. Βιολογικές θεωρίες των γηρατειών........................................................................................ 41
2. Δημογραφικές θεωρίες........................................................................................................... 42
3. Κοινωνιολογικές θεωρίες........................................................................................................ 45
4. Οικονομικές θεωρίες............................................................................................................... 52
4.1. Τα οικονομικά της συνταξιοδότησης............................................................................... 52
4.2. Άλλες οικονομικές και κοινωνικο-οικονομικές θεωρίες................................................... 58
5. Ψυχολογικές θεωρίες.............................................................................................................. 59
6. 'Άλλες επιστημονικές προσεγγίσεις....................................................................................... 61

Κεφάλαιο Δεύτερο: Η Δημογραφική Προσέγγιση..................................................... 63
1. Οι δείκτες εξάρτησης και αντικατάστασης........................................................................... 65
2. Διεθνείς συγκρίσεις................................................................................................................. 68
3. Η εξέλιξη της δημογραφικής γήρανσης στην Ελλάδα............................................................ 69
4. Η διαφορική γήρανση στην Ελλάδα....................................................................................... 70
5. Τα αίτια της δημογραφικής γήρανσης................................................................................... 75
6. Οι επιπτώσεις της δημογραφικής γήρανσης......................................................................... 79
7. Η δημογραφική γήρανση στο μέλλον..................................................................................... 80

Κεφάλαιο Τρίτο: Η θνησιμότητα των Ηλικιωμένων................................................. 85
1. Η εξέλιξη της θνησιμότητας των ηλικιωμένων...................................................................... 86
2. Η ανάλυση της θνησιμότητας των ηλικιωμένων στην Ελλάδα............................................. 89
3. Η διαφορική θνησιμότητα των ηλικιωμένων......................................................................... 90
4. Τα αίτια της μείωσης της θνησιμότητας των ηλικιωμένων................................................... 94
5. Προσδοκώμενη ζωή χωρίς ανικανότητα............................................................................... 99
6. Οι επιπτώσεις από την εξέλιξη της θνησιμότητας των ηλικιωμένων.................................. 99
7. Η προσδοκώμενη ζωή των ηλικιωμένων στο μέλλον.......................................................... 100

Κεφάλαιο Τέταρτο: Το Ασφαλιστικό Σύστημα και οι Συντάξεις.............................. 703
1. Κράτος Πρόνοιας και Κοινωνική Ασφάλιση στις χώρες της ΕΕ........................................... 103
1.1. Οι δαπάνες κοινωνικής προστασίας στις χώρες της ΕΕ............................................... 105
1.2. Η χρηματοδότηση της κοινωνικής προστασίας ........................................................... 106
1.3. Οι παροχές κοινωνικής προστασίας............................................................................. 108
2. Η εξέλιξη της Κοινωνικής Ασφάλισης στην Ελλάδα............................................................. 110
2.1. Η πολλαπλότητα των φορέων στο ελληνικό σύστημα Κοινωνικής Ασφάλισης.......... 111
2.2. Η χρηματοδότηση της Κοινωνικής Ασφάλισης στην Ελλάδα........................................ 113
2.3. Οι παροχές της Κοινωνικής ασφάλισης........................................................................ 117
2.4. Τα ελλείμματα των ασφαλιστικών φορέων.................................................................. 120
2.5. Επικουρική Ασφάλιση .................................................................................................... 120
3. Οι συντάξεις......................................................................................................................... 123
3.1. Οι συντάξεις στις χώρες της ΕΕ .................................................................................... 123
3.2. Οι συντάξεις στην Ελλάδα............................................................................................. 127
3.3. Η συνταξιοδοτική δαπάνη στην Ελλάδα....................................................................... 130
3.4. Οι προσαυξήσεις των συντάξεων................................................................................. 130
4. Ιδιωτική ασφάλιση................................................................................................................ 130
5. Τα αίτια της αύξησης των δαπανών για τις συντάξεις στην Ελλάδα................................. 133
5.1. Ο δημογραφικός παράγοντας....................................................................................... 134
5.2. Οικονομικοί παράγοντες ...............................................................................................134
5.3. Οι θεσμικοί παράγοντες............................................................................................... 140
5.4. Οργανωτικοί και άλλοι παράγοντες.............................................................................. 142
6. Κριτική θεώρηση της εξέλιξης των δαπανών για τις συντάξεις στην Ελλάδα.................... 146

Κεφάλαιο Πέμπτο: Οι Δαπάνες για την Υγεία των Ηλικιωμένων........................... 149
1. Οι συνολικές δαπάνες υγείας στις αναπτυγμένες χώρες. Η θέση της Ελλάδας ................ 149
1.1. Η ανάλυση των δαπανών υγείας.................................................................................. 149
1.2. Η χρηματοδότηση των δαπανών για την υγεία ........................................................... 154
1.3. Η σπατάλη των διαθέσιμων πόρων ............................................................................. 155
1.4. Οι ιδιωτικές δαπάνες για την υγεία............................................................................... 156
2. Δαπάνες υγείας για ηλικιωμένους ....................................................................................... 156
3. Η παραοικονομία στον χώρο της υγείας............................................................................. 158
4. Αίτια αύξησης των δαπανών για την υγεία......................................................................... 160
4.1. Οι δημογραφικοί παράγοντες....................................................................................... 160
4.2. Οι μη δημογραφικοί παράγοντες.................................................................................. 161
5. Επιπτώσεις της αύξησης των δαπανών για την υγεία....................................................... 163
6. Οι δαπάνες υγείας στο μέλλον............................................................................................. 163
7. Κριτική των δαπανών υγείας στην Ελλάδα ......................................................................... 165

Κεφάλαιο Έκτο: Συμμετοχή των Ηλικιωμένων στον Οικονομικά Ενεργό Πληθυσμό και Επίπεδο Εκπαίδευσης του Ηλικιωμένου Πληθυσμού....................... 769
1. Συμμετοχή των ηλικιωμένων στο εργατικό δυναμικό ......................................................... 169
1.1. Διεθνείς συγκρίσεις. Η θέση της Ελλάδας ..................................................................... 169
1.2. Η εξέλιξη της απασχόλησης των ηλικιωμένων στην Ελλάδα....................................... 174
1.3. Η ανεργία των ηλικιωμένων.......................................................................................... 177
1.4. Συμμετοχή των ηλικιωμένων στην παραοικονομία...................................................... 179
1.5. Τα αίτια που εξηγούν τη συμμετοχή των ηλικιωμένων στο εργατικό δυναμικό.......... 180
1.6. Η γήρανση του εργατικού δυναμικού ........................................................................... 182
1.7. Συμμετοχή των ηλικιωμένων στο εργατικό δυναμικό στο μέλλον................................ 184
2. Το επίπεδο εκπαίδευσης τους ηλικιωμένου πληθυσμού..................................................... 186
2.1. Αναλφαβητισμός και επίπεδο εκπαίδευσης των ηλικιωμένων..................................... 187
2.2. Η εξέλιξη του αναλφαβητισμού και του εκπαιδευτικού επιπέδου
των Ελλήνων ηλικιωμένων............................................................................................. 188
2.3. Αίτια και επιπτώσεις του υψηλού αναλφαβητισμού και του χαμηλού
μορφωτικού επιπέδου των Ελλήνων ηλικιωμένων....................................................... 192
3. Οι μακροικονομικές και μακροκοινωνιολογικές επιπτώσεις ............................................... 193

Κεφάλαιο Έβδομο: Σχέσεις και Αλληλεπιδράσεις της Δημογραφικής και της Ατομικής Γήρανσης με την Οικονομία, την Κοινωνία και το Περιβάλλον .......... 797
1. Αλληλεπιδράσεις δημογραφικής και ατομικής γήρανσης με την οικονομία........................ 197
1.1. Οι αλληλεπιδράσεις της γήρανσης και της συνταξιοδότησης με την παραγωγή,
την παραγωγικότητα και την οικονομική ανάπτυξη.................................................... 198
1.2. Οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού και των ανθρώπων
στις αποταμιεύσεις και τις επενδύσεις......................................................................... 199
1.3. Σχέσεις και αλληλεπιδράσεις δημογραφικής και ατομικής γήρανσης
και κατανάλωσης........................................................................................................... 201
2. Κοινωνική, ψυχολογική και πολιτισμική προσέγγιση της δημογραφικής
και της ατομικής γήρανσης................................................................................................. 203
2.1. Αλληλεπιδράσεις της δημογραφικής και της ατομικής γήρανσης με την κοινωνία...... 204
2.2. Κοινωνική συμμετοχή των ηλικιωμένων........................................................................ 204
2.3. Νέοι και ηλικιωμένοι....................................................................................................... 205
2.4. Αλληλεγγύη ανάμεσα στις γενεές.................................................................................. 206
3. Η ψυχολογική προσέγγιση των γηρατειών......................................................................... 208
4. Πολιτισμικές διαστάσεις της δημογραφικής και της ατομικής γήρανσης........................... 210
5. Οι ηθικές διαστάσεις της δημογραφικής και της ατομικής γήρανσης................................ 212

Κεφάλαιο Όγδοο: Πολιτικές Διαστάσεις της Γήρανσης των Πληθυσμών και των Ατόμων.............215
1. Το πολιτικό ενδιαφέρον........................................................................................................ 217
1.1. Η δήλωση του πολιτικού ενδιαφέροντος...................................................................... 217
1.2. Συζήτηση πολιτικών θεμάτων...................................................................................... 217
1.3. Υποστήριξη πολιτικών θέσεων και ιδεών...................................................................... 218
1.4. Πολιτική ενημέρωση και συμμετοχή των ηλικιωμένων σε προεκλογικές
συγκεντρώσεις............................................................................................................... 218
2. Εκλογική συμπεριφορά και κομματική ένταξη..................................................................... 219
2.1. Συμμετοχή των ηλικιωμένων στις εκλογές.................................................................... 219
2.2. Ιδεολογία και κομματικές προτιμήσεις των ηλικιωμένων στην Αμερική
και στην Ευρώπη............................................................................................................ 220
3. Έρευνες και δημοσκοπήσεις για την εκλογική συμπεριφορά των ηλικιωμένων
στην Ελλάδα.......................................................................................................................... 220
4. Οι δημοσκοπήσεις στην περίοδο 1992-1996....................................................................... 221
5. Οι πολιτικές και κοινωνικές αντιλήψεις των ηλικιωμένων.................................................. 223
6. Ο "συντηρητισμός" των ηλικιωμένων................................................................................... 224
6.1. Έρευνες για το συντηρητισμό των ηλικιωμένων στην Αμερική και την Ευρώπη......... 225
6.2. Έρευνες και δημοσκοπήσεις που δείχνουν πιο συντηρητικές απόψεις
των ηλικιωμένων σε σύγκριση με τους νεότερους στην Ελλάδα................................. 226
7. Η Γεροντοκρατία.................................................................................................................. 22 7
7.1. Η γεροντοκρατία στην Αμερική και την Ευρώπη.......................................................... 228
7.2. Η γεροντοκρατία στην Ελλάδα...................................................................................... 228
8. Αποτελούν οι ηλικιωμένοι πολιτική δύναμη; .......................................................................229

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ Η Ανθρωποκεντρική Προσέγγιση

Κεφάλαιο Πρώτο: Η Υγεία των Ηλικιωμένων......................................................... 239
1. Η αυτοαντίληψη της κατάστασης της υγείας των ηλικιωμένων........................................ 240
2. Μεταβολές με την πάροδο της ηλικίας και ασθένειες των ηλικιωμένων............................ 241
2.1. Οι μεταβολές και ασθένειες του καρδιαγγειακού συστήματος.................................... 241
2.2. Μεταβολές και παθήσεις του κεντρικού νευρικού συστήματος
και των γνωστικών λειτουργιών.................................................................................... 244
2.3. Τα ψυχικά νοσήματα και οι πνευματικές διαταραχές.................................................. 248
2.4. Αλλοιώσεις και ασθένειες του μυοσκελετικού συστήματος.......................................... 250
2.5. Μεταβολές και παθήσεις του αναπνευστικού συστήματος........................................ 252
2.6. Μεταβολές και παθήσεις του γαστρεντερικού συστήματος........................................ 253
2.7. Αλλοιώσεις και ασθένειες του ουροποιητικού συστήματος......................................... 254
2.8. Αλλοιώσεις και ασθένειες άλλων συστημάτων............................................................. 256
2.9. Αλλοιώσεις και παθήσεις των αισθητηρίων.................................................................. 257
2.10. Αλλοιώσεις και παθήσεις του γεννητικού συστήματος της ηλικιωμένης γυναίκας.... 259
2.11. Μεταβολές στην εμφάνιση.......................................................................................... 260
2.12. Διαταραχές της προσωπικότητας.............................................................................. 261
2.13. Ο αλκοολισμός των ηλικιωμένων................................................................................ 261
2.14. Καταστάσεις που επηρεάζουν την ποιότητα ζωής των ηλικιωμένων...................... 262
3. Οι ανάπηροι και χρόνια πάσχοντες ηλικιωμένοι................................................................. 262
4. Τα ατυχήματα των ηλικιωμένων.......................................................................................... 264
5. Οι πιο σημαντικές αιτίες νοσηρότητας και θανάτου των ηλικιωμένων............................. 264
6. Επιπτώσεις της νοσηρότητας των ηλικιωμένων................................................................. 268
7. Διατροφή και υγεία των ηλικιωμένων................................................................................. 269
7.1. Η διατροφή αιτία επιτάχυνσης ή επιβράδυνσης των γηρατειών
και πρόκλησης ασθενειών των ηλικιωμένων................................................................. 270
7.2. Οι επιπτώσεις της διατροφής στην υγεία των ηλικιωμένων .......................................2 71
8. Οι ηλικιωμένοι και τα φάρμακα........................................................................................... 272
8.1. Τα φάρμακα ως μέσο πρόληψης και θεραπείας.......................................................... 273
8.2. Κατάχρηση και παρενέργειες φαρμάκων στους ηλικιωμένους.................................... 274
8.3. Υπάρχουν φάρμακα που προλαμβάνουν ή θεραπεύουν ασθένειες των γηρατειών; .275
9. Υγεία των ηλικιωμένων στο μέλλον...................................................................................... 276

Κεφάλαιο Δεύτερο: Οικογένεια και Οικογενειακές Σχέσεις Ηλικιωμένων.............. 281
1. Οικογενειακή κατάσταση των ηλικιωμένων στην Ελλάδα και τις άλλες χώρες της ΕΕ...... 282
1.1. Η αλλαγή της δομής της οικογένειας ............................................................................ 284
1.2. Η συγκατοίκηση, η απόσταση που χωρίζει τους ηλικιωμένους από τα παιδιά
τους και τα αδέλφια τους.............................................................................................. 284
2. Τα αίτια της αλλαγής των οικογενειακών σχέσεων και επαφών........................................ 286
2.1. Επιπτώσεις από τις μεταβολές στη δομή της οικογένειας........................................... 288
3. Οι επαφές, οι σχέσεις, η αμοιβαία προσφορά και η αλληλοβοήθεια ανάμεσα
στα μέλη της οικογένειας..................................................................................................... 289
3.1. Προσφορά των ηλικιωμένων στην οικογένεια.............................................................. 291
3.2. Προσφορά της οικογένειας στους ηλικιωμένους.......................................................... 294
4. Οικογένεια και ηλικιωμένοι στο μέλλον................................................................................ 297

Κεφάλαιο Τρίτο: Κατοικία, Ελεύθερος Χρόνος και Κοινωνικές Σχέσεις Ηλικιωμένων............299
1. Η κατοικία των ηλικιωμένων................................................................................................ 299
1.1. Το ιδιοκτησιακό καθεστώς στις χώρες της ΕΕ .............................................................. 300
1.2. Οι ανέσεις της κατοικίας των ηλικιωμένων................................................................... 301
1.3. Μέγεθος και παλαιότητα κατοικίας.............................................................................. 305
1.4. Το είδος και η περιοχή της κατοικίας............................................................................ 306
1.5. Είδη κατοικίας για ηλικιωμένους.................................................................................... 308
1.6. Η ιδανική κατοικία για ηλικιωμένους............................................................................. 310
2. Ο ελεύθερος χρόνος............................................................................................................. 311
2.1. Η χρήση του ελεύθερου χρόνου.................................................................................... 312
2.2. Είδη δραστηριότητας και φορείς οργάνωσης δραστηριοτήτων................................... 313
2.3. Τα μέσα μαζικής ενημέρωσης........................................................................................ 314
2.4. Οι διακοπές των ηλικιωμένων....................................................................................... 317
2.5. Η χρήση του ελεύθερου χρόνου και η ψυχαγωγία των ηλικιωμένων στο μέλλον....... 319
3. Κοινωνικές σχέσεις ηλικιωμένων.......................................................................................... 319

Κεφάλαιο Τέταρτο: Το Εισόδημα και η Φτώχεια των Ηλικιωμένων....................... 32 3
1. Η φτώχεια των ηλικιωμένων............................................................................................... 324
2. Εισόδημα των ηλικιωμένων στην Ελλάδα............................................................................. 325
2.1. Έρευνες που αναφέρονται στα εισοδήματα των ηλικιωμένων ................................... 326
2.2. Αίτια και επιπτώσεις της φτώχειας και της ανισότητας εισοδήματος
των ηλικιωμένων............................................................................................................ 328
3. Συντάξεις στην Ελλάδα και τις άλλες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης............................. 330
3.1. Συγκρίσεις στις χώρες της ΕΕ........................................................................................ 330
3.2. Συντάξεις των ηλικιωμένων στην Ελλάδα κατά ασφαλιστικό φορέα.......................... 332
4. Εισόδημα και κατανάλωση ηλικιωμένων.............................................................................. 337
4.1. Συντάξεις, δαπάνες ηλικιωμένων και πληθωρισμός..................................................... 337
4.2. Η φορολογία των συνταξιούχων .................................................................................. 342
5. 'Άλλα προβλήματα............................................................................................................... 344

Κεφάλαιο Πέμπτο: Η Απασχόληση και η Εκπαίδευση των Ηλικιωμένων ..............345
1. Η απασχόληση των ηλικιωμένων........................................................................................ 345
1.1. Τα αίτια που ωθούν τους ηλικιωμένους να εργάζονται............................................... 347
1.2. Αίτια που αποδίδονται στην προσωπική κατάσταση του ατόμου ............................. 347
1.3. Διαφοροποίηση των αιτίων .......................................................................................... 348
2. Οι ηλικιωμένοι και η αγορά εργασίας.................................................................................. 351
2.1. Είναι φιλική η αγορά εργασίας προς τους ηλικιωμένους;............................................. 351
2.2. Υπάρχει ανάγκη να εργάζονται οι ηλικιωμένοι;............................................................ 352
2.3. Επιθυμούν οι ίδιοι οι ηλικιωμένοι να εργάζονται;.......................................................... 352
2.4. Κοινή γνώμη και απασχόληση ηλικιωμένων.................................................................. 353
3. Παραγωγικότητα και αποδοτικότητα των ηλικιωμένων.................................................... 355
3.1. Η παραγωγικότητα των ηλικιωμένων........................................................................... 355
3.2. Η καλλιτεχνική δημιουργικότητα στα γηρατειά............................................................ 356
4. Επιπτώσεις της συνταξιοδότησης και της έλλειψης απασχόλησης................................... 357
5. Οι επιπτώσεις του χαμηλού εκπαιδευτικού επιπέδου των Ελλήνων ηλικιωμένων στην ποιότητα της ζωής τους............................................................................................. 358
6. Οι ηλικιωμένοι ως εκπαιδευόμενοι και ως εκπαιδευτές και το Πανεπιστήμιο Τρίτης Ηλικίας....................................................................................................................... 359
7. Η απασχόληση των ηλικιωμένων στο μέλλον..................................................................... 362

Κεφάλαιο Έκτο: Άλλες Διαστάσεις της Ζωής των Ηλικιωμένων:
Σεξουαλική ζωή, Εγκληματικότητα, θυματοποίηση
................................................ 365
1. Η σεξουαλική ζωή των ηλικιωμένων ................................................................................... 365
1.1. Οι μεταβολές της σεξουαλικής λειτουργίας των ηλικιωμένων ανδρών και γυναικών. 366
1.2. Παράγοντες που επηρεάζουν τη σεξουαλική λειτουργία των ηλικιωμένων............... 368
1.3. Οι επιπτώσεις της σεξουαλικής ζωής των ηλικιωμένων στη σωματική
και ψυχική τους υγεία.................................................................................................... 369
1.4. Υπάρχει θεραπεία στη μείωση της σεξουαλικής ικανότητας;...................................... 370
2. Ηλικιωμένοι και εγκληματικότητα........................................................................................ 371
2.1. Ο ηλικιωμένος ως δράστης............................................................................................ 372
2.2. Ποια είναι τα εγκλήματα των ηλικιωμένων; ................................................................. 373
2.3. Παράγοντες αντικοινωνικής συμπεριφοράς ηλικιωμένων και αίτια
της χαμηλής εγκληματικότητας των ηλικιωμένων........................................................ 374
3. Ο ηλικιωμένος ως θύμα........................................................................................................ 374
3.1. Ορισμός και μορφές της κακοποίησης του ηλικιωμένου ............................................. 375
3.2. Βία στην οικογένεια, στην πόλη, στο ίδρυμα: χαρακτηριστικά θυμάτων
και των θυτών................................................................................................................ 377
3.3. Αιτία κακοποίησης - παραμέλησης και μη καταγγελίας των παραβατικών
αυτών πράξεων............................................................................................................. 380
3.4. Επιπτώσεις από την παραμέληση-κακοποίηση των ηλικιωμένων.............................. 381
4. Η γεροντοκτονία................................................................................................................... 382

Κεφάλαιο Έβδομο: Η Φροντίδα, οι Οργανώσεις και η Πληροφόρηση των Ηλικιωμένων..................................................................................................... 383
1. Η φροντίδα και οι φροντιστές των ηλικιωμένων................................................................. 383
1.1. Οι ηλικιωμένοι που έχουν ανάγκη φροντίδας, το είδος και η διάρκεια
της φροντίδας................................................................................................................ 384
1.2. Ποιοί είναι οι φροντιστές............................................................................................... 387
1.3. Ποιος πληρώνει το κόστος της φροντίδας................................................................... 388
1.4. Παράγοντες που επηρεάζουν τη φροντίδα................................................................. 389
1.5. Επιπτώσεις της φροντίδας των ηλικιωμένων............................................................... 390
1.6. Πολιτική για τη φροντίδα των ηλικιωμένων................................................................. 395
1.7. Η φροντίδα των ηλικιωμένων στο μέλλον..................................................................... 395
2. Οργανώσεις και πληροφόρηση ηλικιωμένων...................................................................... 397
2.1. Οι πολυεθνικές Οργανώσεις ......................................................................................... 397
2.2. Οι Εθνικές Οργανώσεις στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης..................................... 399
2.3. Οι Οργανώσεις Ηλικιωμένων σε άλλες χώρες εκτός Ευρωπαϊκής Ένωσης................. 402
3. Επιστημονικές εταιρείες και οργανώσεις ηλικιωμένων στην Ελλάδα.................................. 402
3.1. Επιστημονικές Εταιρείες ................................................................................................402
3.2. Οργανώσεις Ηλικιωμένων............................................................................................. 404
3.3. Οι οργανώσεις συνταξιούχων....................................................................................... 404
3.4. Οι οργανώσεις φροντιστών ηλικιωμένων..................................................................... 404
4. Η πληροφόρηση των ηλικιωμένων και όλων των ενδιαφερόμενων................................... 405
4.1. Πληροφόρηση στις χώρες της ΕΕ.................................................................................. 405
4.2. Η πληροφόρηση στην Ελλάδα....................................................................................... 405

Κεφάλαιο Όγδοο: Γενικές Υπηρεσίες και Εκπαίδευση Προσωπικού...................... 407
1. Υπηρεσίες που απευθύνονται στο σύνολο του πληθυσμού, τις οποίες χρησιμοποιούν περισσότερο οι ηλικιωμένοι................................................................................................. 407
1.1. Πρωτοβάθμια περίθαλψη υγείας στην Ελλάδα............................................................ 407
1.2. Υπηρεσίες Κοινωνικής Προστασίας. Οι υπηρεσίες του Δημοσίου και της Τοπικής
Αυτοδιοίκησης................................................................................................................ 410
1.3. Κλειστή περίθαλψη........................................................................................................ 411
1.4. Οικογενειακοί-κοινωνικοί βοηθοί................................................................................... 417
1.5. Η κατ' οίκον νοσηλεία..................................................................................................... 419
1.6. Οι υπηρεσίες που προσφέρουν οι εθελοντικές Οργανώσεις....................................... 422
1.7. ιδιωτικές υπηρεσίες στο σπίτι ......................................................................................423
1.8. Κοινωνικοί Ξενώνες Ενηλίκων........................................................................................ 424
1.9. Οι υπηρεσίες που προσφέρουν οι γείτονες και οι φίλοι.............................................. 424
1.10. Οι υπηρεσίες κατ' οίκον στο μέλλον............................................................................ 425
2. Εκπαίδευση του προσωπικού που ασχολείται και με τους ηλικιωμένους......................... 426
2.1. θεσμοθετημένες σπουδές και επαγγέλματα................................................................ 426
2.2. Η κατάρτιση/εκπαίδευση των κοινωνικών βοηθών...................................................... 428

Κεφάλαιο Ένατο: Ειδικές Υπηρεσίες για Ηλικιωμένους.......................................... 437
1. Οι υπηρεσίες στην κοινότητα.............................................................................................. 431
1.1. Τα Κέντρα Ανοικτής Προστασίας Ηλικιωμένων (ΚΑΠΗ)............................................... 432
1.2. Οι Λέσχες Φιλίας............................................................................................................ 438
1.3. Τα Κέντρα Φροντίδας Οικογένειας του ΕΟΠ................................................................ 439
1.4. Άλλα προγράμματα για τους ηλικιωμένους στην κοινότητα........................................ 439
2. Τα γηροκομεία ......................................................................................................................441
2.1. Είδη ιδρυμάτων.............................................................................................................. 444
2.2. Επιπτώσεις από την είσοδο σε γηροκομείο.................................................................. 450
2.3. Η ιδρυματοποίηση στο μέλλον...................................................................................... 452

Ανακεφαλαίωση και Συμπεράσματα..................................................................... 455
Σημειώσεις: Μέρος Πρώτο..................................................................................... 473
Σημειώσεις: Μέρος Δεύτερο................................................................................... 505
Βιβλιογραφία: Ξένοι Συγγραφείς............................................................................ 547
Βιβλιογραφία: Έλληνες Συγγραφείς........................................................................ 593