Ήρα Έμκε-Πουλοπούλου
DemographicPanorama.gr

   

 

 
 
 
 
 

Μετανάστες και πρόσφυγες στην Ελλάδα 1970-1990

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ

Το γεγονός ότι αυξάνεται ο πληθυσμός στις φτωχότερες περιοχές της γης ενώ γερνάει και ενδεχομένως μειώνεται στις ευπορότερες αναπόφευκτα δημιουργεί μεγάλης κλίμακας μεταναστευτικά ρεύματα, μεταναστευτικές διαδρομές που οδηγούν από το Νότο στο Βορρά.

Στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, ιδιαίτερα την Ιταλία, Ισπανία και Ελλάδα που από χώρες αποστολής μετατράπηκαν και σε χώρες υποδοχής, στις οποίες η ανεργία και ιδιαίτερα η ανεργία των νέων βρίσκεται σε υψηλά επίπεδα, η είσοδος μεταναστών και πολιτικών προσφύγων δίνει μια νέα διάσταση στις οικονομικές και δημογραφικές τους εξέλιξες.
Ο πληθυσμός της Ελλάδας γερνάει, οι γεννήσεις μειώνονται, οι γηγενείς και οι παλιννοστούντες από χώρες της Δ. Ευρώπης, την Αμερική και την Αυστραλία, δεν δέχονται ορισμένες απασχολήσεις. Η διάρθρωση της ελληνικής οικονομίας (παραοικονομία, κρυφή απασχόληση, εποχικότητα) και κοινωνίας (φύλαξη παιδιών, διατήρηση ηλικιωμένων στο σπίτι) ευνοεί την απασχόληση αλλοδαπών. Συγχρόνως προσφέρεται στην Ελλάδα ανθρώπινο κεφάλαιο δωρεάν, χωρίς η χώρα μας να έχει ξοδέψει για την ανατροφή και εκπαίδευση του, που δέχεται ακόμα και τις ανεπιθύμητες εργασίες, ή έχει ειδικότητες και εργασιακό ήθος το οποίο χρειάζεται η οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη της χώρας.
Σοβαρή είναι η έλλειψη αξιόπιστων και η ανεπάρκεια των στατιστικών στοιχείων που υπάρχουν στη χώρας μας. Οι ελληνικές στατιστικές και οι στατιστικές που δημοσιεύουν διεθνείς οργανισμοί δίνουν διαφορετικές εκτιμήσεις του αριθμού των ξένων και αδυνατούν να προσδιορίσουν το συνολικό αριθμό των αλλοδαπών. Υπάρχουν όμως σοβαρές ενδείξεις ότι ο αριθμός των μεταναστών στην Ελλάδα είναι σημαντικός, πολύ μεγαλύτερος από τις άδειες παραμονής (αρχικές και παρατάσεις) που χορηγούνται, και έχει την τάση να αυξάνει τα τελευταία χρόνια. Από τα παραπάνω προκύπτει ότι οποιοσδήποτε υπολογισμός της αναλογίας των ξένων ως προς το συνολικό πληθυσμό ή ως προς το εργατικό δυναμικό, με τα στοιχεία που υπάρχουν σήμερα δεν μπορεί παρά να είναι αυθαίρετος. Είναι ανάγκη να αρχίσει η ΕΣΥΕ τη συλλογή στοιχείων με Επιστημονικές μεθόδους και να παύσει η επικρατούσα αντίληψη για τη μυστικότητα του θέματος.
Επιχειρήθηκε μια πρώτη προσέγγιση στις επιπτώσεις από την είσοδο μεταναστών στην ελληνική αγορά εργασίας από τους ξένους που προέρχονται από χώρες της ΕΟΚ και από άλλες χώρες. Βέβαια το θέμα απαιτεί βαθειά επιστημονική ανάλυση, που μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο μελέτης από ερευνητικούς φορείς.
Στην Ελλάδα είσοδος μεταναστών και πολιτικών προσφύγων συμπίπτει από το 1 989 και με την μαζική είσοδο Ελλήνων Ποντίων της Σοβιετικής Ένωσης. Το φαινόμενο αυτό δεν είναι νέο. Νέα είναι η επιτάχυνση του. Το περίεργο είναι ότι η ελληνική Πρεσβεία της Μόσχας ισχυρίζεται εγγράφως από το 1988 ότι το ελληνικό Κράτος αναλαμβάνει την εξεύρεση δουλειάς και κατοικίας. Όπως επισημαίνουν οι επιστήμονες της Γενικής Γραμματείας Απόδημου Ελληνισμού, επειδή η πλειονότητα των ερωτώμενων προέρχεται από την Αττική και κυρίως το Μενίδι, η έρευνα έχει ενδεικτικό κυρίως χαρακτήρα: Επομένως είναι ανάγκη να γίνει καταγραφή όλων των Ποντίων προσφύγων.
Μελέτη απαιτεί και ένα άλλο πρόσφατο φαινόμενο, η μαζική άφιξη Κούρδων στην Ελλάδα, ιδιαίτερα έντονη τον Απρίλιο του 1 990, όταν η μελέτη αυτή βρίσκεται στο τυπογραφείο. Ο τύπος αναφέρεται σε γυναικός και παιδιά που φυλακίστηκαν γιατί θεωρήθηκαν οικονομικοί μετανάστες evu αν ζητούσαν άσυλο ως πολιτικοί πρόσφυγες δεν θα καταδικάζονταν.
Από τις στατιστικές της Διεύθυνσης Κρατικής Ασφάλειας προκύπτει ότι μετά το 1 985 οι περισσότερες άδειες χορηγούνται σε γυναίκες, και ότι για ορισμένες εθνικότητες (π.χ. Φιλιππίνες) η σχέση είναι 14 γυναίκες προς 1 άνδρα. Αυτά τα στοιχεία βέβαια δεν αφορούν το σύνολο των μεταναστών, αποτελούν όμως ένδειξη για τη σημαντική παρουσία των γυναικών και μια πρόκληση για την μελέτη του θέματος σύμφωνα με την Επικρατούσα στη διεθνή βιβλιογραφία ανάλυση της ιδιότητας της μετανάστριας σε τρία διαφορετικά επίπεδα: το ταξικό, το φυλετικό, και της μεταναστευτικής μειονότητας.
Η ανάλυση των παραγόντων της εισόδου μεταναστών που διακρίθηκαν σε 5 κατηγορίες -αίτια που συνδέονται με την Ελλάδα τους Έλληνες εργοδότες και τα γραφεία εύρεσης Εργασίας, τους Έλληνες εργαζόμενους, τις χώρες προέλευσης μεταναστών και τους ίδιους τους μετανάστες- δείχνει ότι το πρόβλημα είναι πολύπλοκο και ότι όσο δεν μεταβάλλονται οι αιτίες, οι μετανάστες θα Εξακολουθούν να έρχονται. Μετά το 2000, εξαιτίας των αλλαγών που θα προκαλέσω η μετά το 1 980 μείωση της γεννητικότητας, δεν αποκλείεται να ενταθεί η Είσοδος μεταναστών.
Οι επιπτώσεις από την είσοδο μεταναστών στην οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη των χωρών υποδοχής είναι Ευνοϊκές σύμφωνα με τις διαπιστώσεις της διεθνούς και της Ελληνικής βιβλιογραφίας. Τώρα που η Ελλάδα έγινε χώρα υποδοχής μεταναστών, δεν έχει και αυτή πλεονεκτήματα από την απασχόληση τους; Ένα ακόμη θέμα για ανάλυση από τους ερευνητικούς φορείς.
Μια βασική μεταβλητή του θέματος είναι η διάρκεια παραμονής. Πόσο καιρό μένουν στην Ελλάδα οι μετανάστες που προέρχονται από χώρες της ΕΟΚ ή άλλες χώρες ανώτερου βαθμού ανάπτυξης που συνδυάζουν διακοπές με δουλειά, και πόσοι είναι οι συνταξιούχοι οι οποίοι έχουν εγκατασταθεί στην Ελλάδα και δεν εργάζονται ή εργάζονται νόμιμα, ή παράνομα, έχουν σταθερή ή ευκαιριακή απασχόληση; Η μετανάστευση Ελλήνων στη Γερμανία ήταν από πρόθεση προσωρινή, οι αρχές τους θεωρούσαν "φιλοξενούμενους εργάτες" αλλά κατέληξε να έχει για αρκετούς μόνιμο χαρακτήρα. Μια τέτοια εξέλιξη είναι πιθανή και για τους οικονομικούς μετανάστες από χώρες του Τρίτου κόσμου στην Ελλάδα; Παρά τους περιορισμούς που έχουν τεθεί φαίνεται ότι δεν είναι λίγοι αυτοί που ζουν στην Ελλάδα πάνω από 5 χρόνια, αλλά μόνο μια έρευνα μπορεί να δώσει σωστές πληροφορίες. Άνδρες που προέρχονται από την Ασία και την Αφρική "παρακαλούν" τα γραφεία εύρεσης εργασίας να τους βρουν μια εργασία σε πλοίο. Οι πρόσφυγες που θεωρούν την Ελλάδα προσωρινό σταθμό στη μετανάστευση τους για άλλες χώρες -ιδιαίτερα τις ΗΠΑ, τον Καναδά, την Αυστραλία- παραμένουν στη χώρα μας για περίοδο που φτάνει ή συχνά ξεπερνάει τα τρία χρόνια. Επειδή αυτές οι χώρες υποδοχής έχουν υιοθετήσει πολιτική που περιορίζει την είσοδο, παρατηρείται αύξηση της διάρκειας παραμονής στην Ελλάδα. Σ' αυτό το χρονικό διάστημα πρέπει να βοηθηθούν να λύσουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν, να καλύψουν τις βασικές ανάγκες στέγης και διατροφής και να εξασφαλίσουν κάποια επαγγελματική απασχόληση ώστε να γίνουν αυτάρκεις. Οι Πόντιοι πρόσφυγες θεωρείται ότι έρχονται για οριστική εγκατάσταση. Πρόσφατα όμως ο Πρέσβης της Σοβιετικής Ένωσης στην Αθήνα δήλωσε ότι 800 άτομα έχουν ήδη επιστρέψει στη χώρα του και ο ελληνικός τύπος αναφέρεται στο ίδιο θέμα. Προσωρινότητα ή μονιμότητα της μετανάστευσης, αυτό είναι το "κλειδί" της επιστημονικής προσέγγισης του θέματος.
Η είσοδος των Ποντίων που αναμένεται τα επόμενα 3-4 χρόνια μπορεί να συντελέσει σε μια μικρή αύξηση του συνολικού πληθυσμού της χώρας, η οποία όμως δεν είναι δυνατό να καλύψει τα κενά από την υπογεννητικότητα. Ανάλογα με τον τόπο εγκατάστασης των Ποντίων θα υπάρξουν ευνοϊκές ή δυσμενείς επιπτώσεις στη διάρθρωση του ελληνικού πληθυσμού κατά περιοχές και κατά ηλικίες. Αν οι Πόντιοι πρόσφυγες μείνουν στην Αθήνα, θα διογκώσουν ακόμα περισσότερο τον πληθυσμό της και θα συμβάλουν στη χειροτέρευση των προβλημάτων της περιοχής (ανεργία, στέγη, κυκλοφοριακό κ.λπ.). Ήδη στο Μενίδι η κατάσταση είναι απαράδεκτη. Επομένως η περιοχή της πρωτεύουσας πρέπει να αποκλειστεί. Αντίθετα αν εγκατασταθούν στη Θράκη και στα νησιά του Αιγαίου όπου θα δημιουργηθούν ποντιακά χωριά και ποντιακές πόλεις θα συμβάλουν στην ανασυγκρότηση των δημογραφικών δυνάμεων της περιφέρειας και στον περιορισμό της γήρανσης των περιοχών αυτών. Για το σχεδιασμό και την κατασκευή των χωριών και της πόλης των Ποντίων να χρησιμοποιηθούν οι ίδιοι οι Πόντιοι (μηχανικοί, τεχνικοί και εργάτες) και να αξιοποιηθούν πόροι από την ΕΟΚ, τον ΟΗΕ και την Ουνέσκο. Μέχρι να ολοκληρωθούν οι πόλεις μπορούν να κατοικούν σε λυόμενα σπίτια (είναι διαθέσιμα τα λυόμενα της Καλαμάτας) ή σε τροχόσπιτα. Στις νέες αυτές ζώνες με ισχυρά κίνητρα μπορεί να εγκατασταθούν (ή να μετεγκατασταθούν από την Αττική) βιομηχανίες και βιοτεχνίες. Τα κίνητρα είναι ειδικές φορολογικές ελαφρύνσεις, εκπτώσεις στις εισφορές του ΙΚΑ (εισφοροδιαφυγή με εθνικούς στόχους) επιδοτήσεις εξαγωγών σε επενδυτές και επιχειρήσεις των νέων αυτών περιοχών. Οι ειδικοί επιστήμονες γιατροί, κτηνίατροι, γεωπόνοι κ.λπ. μπορεί να απορροφηθούν στο Νομό Έβρου όπου υπάρχουν τεράστια κενά. Γεωργοκτηνοτρόφοι, θα μπορούσαν να εγκατασταθούν στο ορεινό όγκο της Θράκης και του Έβρου και να ασχοληθούν με την κτηνοτροφία.
Στο τέλος του 1989 αποφασίστηκε η παραχώρηση 600 στρεμμάτων σε δύο σημεία της Θράκης (το χωριό Εύλαλο της Ξάνθης και στο Νομό Ροδόπης) και στις αρχές του 1990 παραχωρούνται εκτάσεις σε διάφορες περιοχές της Βόρειας Ελλάδας. Είναι ανάγκη να αρχίσουν τα έργα με ταχύ ρυθμό, με την εξάλειψη κάθε μορφής γραφειοκρατίας. Τα προβλήματα είναι πιεστικά. Οι Πόντιοι είναι εργατικοί, φιλότιμοι, μερικοί είναι ειδικευμένοι. Ένα πολύτιμο ανθρώπινο κεφάλαιο Ελληνικό προσφέρεται στην Ελλάδα δωρεάν, χωρίς η χώρα να έχει ξοδέψει για την ανατροφή και εκπαίδευσή του. 'Αν βοηθηθούν σωστά και γρήγορα θα συμβάλουν όχι μόνο στη δημογραφική ανασυγκρότηση της περιφέρειας, αλλά και στην οικονομική και κοινωνική της ανάπτυξη.
Η ανάγκη για νέες προσεγγίσεις και για έρευνα προβάλλει επιτακτική. Όσο δεν μεταβάλλονται οι αιτίες, οι μετανάστες θα εξακολουθούν να έρχονται. Μόνο έρευνες που θα γίνουν από τα μεγάλα ερευνητικά κέντρα της χώρας και από άλλους φορείς που έχουν τη δυνατότητα σε μικρό σχετικά χρονικό διάστημα να παρουσιάσουν τα αποτελέσματα δειγματοληπτικών ερευνών, μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για τη διατύπωση μιας ολοκληρωμένης πολιτικής. Χωρίς στατιστικά στοιχεία και δειγματοληπτικές έρευνες που να διακρίνουν τους οικονομικούς μετανάστες που προέρχονται από χώρες της ΕΟΚ ή από τρίτες χώρες, τους πολιτικούς πρόσφυγες και τους Πόντιους πρόσφυγες, δεν είναι δυνατό να διατυπωθούν μέτρα πολιτικής.
Η είσοδος μεταναστών αποτελεί μια πτυχή της δημογραφικής κατάστασης της χώρας. Είναι όμως συγχρόνως και ένα οξύ κοινωνικο-οικονομικό πρόβλημα.