Ήρα Έμκε-Πουλοπούλου
DemographicPanorama.gr

   

 

 
 
 
 
 

H δημογραφική κατάσταση στην Ελλάδα

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ

Όπως γράφει ο γάλλος δημογράφος A. Sauvy "τα προβλήματα του πληθυσμού είναι τόσο θεμελιώδη που εκδικούνται τρομερά αυτούς που τα αγνοούν". Ο πληθυσμός αποτελεί τη βάση κάθε οικονομικού και κοινωνικού προβλήματος μιας χώρας. Η μελέτη της δημογραφικής κατάστασης αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για τη λήψη μέτρων κοινωνικής και οικονομικής πολιτικής.
Ο πληθυσμός της Ελλάδας σήμερα αυξάνεται και ανανεώνεται και σε σύγκριση με άλλες Ευρωπαϊκές χώρες ορισμένοι Ελληνικοί δημογραφικοί δείκτες (μέσος ετήσιος ρυθμός αύξησης του πληθυσμού, ακαθάριστο ποσοστό γεννητικότητας, μέσος αριθμός παιδιών ανά γυναίκα, δείκτης γήρανσης κ.λπ.) είναι καλύτεροι. Ανησυχία προκαλούν οι εξελίξεις που σημειώθηκαν μετά το 198Θ, που δείχνουν ότι ακόμα και αν οι δείκτες σταθεροποιηθούν στα επίπεδα του 1985, ο πληθυσμός της χώρας θα αρχίσει να μειώνεται στις αρχές του επόμενου αιώνα και θα σημειωθεί μία δραματική αύξηση της αναλογίας των ηλικιωμένων στον πληθυσμό.
Η παρούσα μελέτη είχε ως στόχο μια αναφορά στην εξέλιξη, τα βαθύτερα της αίτια, τις πολλαπλές βραχυπρόθεσμες και μακροπρόθεσμες επιπτώσεις και τις προοπτικές του Ελληνικού πληθυσμού.
Η δημογραφική κατάσταση της Ελλάδας σήμερα συνίσταται:
1. Στη μείωση της γεννητικότητας. Οι γεννήσεις μειώθηκαν από 148 χιλιάδες το 198Θ σε 116 χιλιάδες το 1985. Τα αίτια μείωσης της γεννητικότητας είναι οικονομικά, κοινωνικά και δημογραφικά.
2. Στη δημογραφική γήρανση, δηλαδή στην αύξηση της αναλογίας των ηλικιωμένων στον πληθυσμό, με τον ταχύτερο ρυθμό από όλες τις χώρες της Ευρώπης, της πιο γερασμένης ηπείρου του κόσμου. Οι κοινωνικές αλλαγές που προκάλεσαν η εκβιομηχάνιση, η μεγάλη αύξηση της αναλογίας του αστικού πληθυσμού και η μετανάστευση, σε συνδυασμό με τη δημογραφική γήρανση, άρχισαν ήδη να έχουν και θα έχουν ακόμα περισσότερο στο μέλλον σημαντικές οικονομικές, κοινωνικές, δημογραφικές, πολιτικές και εθνικές επιπτώσεις και εμφανίζονται ήδη πιεστικά τα προβλήματα των ηλικιωμένων. Βασική αιτία της δημογραφικής γήρανσης αποτελεί η μείωση της γεννητικότητας.
3. Στην ανορθολογική κατανομή του πληθυσμού στον Ελληνικό χώρο, η οποία οφείλεται στην εξωτερική μετανάστευση του παρελθόντος και στην εσωτερική μετανάστευση που ήταν αισθητή και στην περίοδο 1971-1981 και συνεχίζεται στα μέσα της δεκαετίας του 80 με αποτέλεσμα την υπερσυγκέντρωση του πληθυσμού στην πρωτεύουσα και τη Θεσσαλονίκη -σχεδόν 4 στους 10 Έλληνες ζουν σ' αυτές τις δύο πόλεις- και την αραίωση, τη γήρανση και σε αρκετές περιπτώσεις την ερήμωση της υπαίθρου. Μετά το 1973 η υπεροχή της παλιννόστησης έναντι της αποδημίας, σε συνδυασμό με την εγκατάσταση παλιννοστούντων εκτός των δύο μεγάλων αστικών κέντρων, την επιστροφή εσωτερικών μεταναστών στους τόπους καταγωγής τους και τις μεσαίες πόλεις καθώς και τον περιορισμό της μετανάστευσης που παρατηρήθηκαν τα τελευταία χρόνια, έχουν συντελέσει σε κάποια ανασυγκρότηση των δημογραφικών δυνάμεων της περιφέρειας. Χαρακτηριστικό της δεκαετίας του 80 είναι η εγκατάλειψη των ορεινών χωριών και η εγκατάσταση των κατοίκων τους στη πρωτεύουσα ή σε άλλες πόλεις του ίδιου νομού όπου παρατηρούνται σε μικρογραφία τα προβλήματα ανεργίας, στέγασης, κυκλοφορίας, ρύπανσης που αντιμετωπίζουν τα δύο μεγάλα αστικά κέντρα.
4. Στη μετατροπή της Ελλάδας από χώρα αποστολής και σε χώρα υποδοχής μεταναστών. Ενώ η μετανάστευση δεν έχει σταματήσει παρατηρείται είσοδος μεταναστών που υπολογίστηκαν σε 100 χιλιάδες άτομα, πολλά από τα οποία εργάζονται χωρίς άδεια εργασίας και ορισμένα χωρίς άδεια παραμονής. Και δεν είναι μόνο πολίτες χωρών κατώτερου βαθμού ανάπτυξης που δέχονται τις μη επιθυμητές από τους Έλληνες (υπάλληλοι τουριστικών γραφείων, καθηγητές ξένων γλωσσών κ.λπ.). Όταν λήξει η μεταβατική περίοδος των 7 ετών που αφορά την ελεύθερη κυκλοφορία των εργαζόμενων στις χώρες της Ε.Ο.Κ. είναι πιθανό ότι πολλοί θα θελήσουν να εργασθούν νόμιμα και μόνιμα στην Ελλάδα. Η είσοδος μεταναστών από χώρες της Ασίας και της Αφρικής στο μέλλον είναι άγνωστη. Η αποδημία από την Ελλάδα θα εξαρτηθεί από το αν οι Έλληνες και Ελληνίδες βρίσκουν απασχόληση με ικανοποιητική αμοιβή στον τόπο τους, από την ανάκαμψη της οικονομίας των χωρών της Ε.O.K. και από τη δυνατότητα απασχόλησης σε άλλες χώρες.
5. Στην αύξηση της προσδοκώμενης ζωής κατά τη γέννηση. Στην περίοδο 1950-1980 οι Ελληνίδες κέρδισαν περισσότερα χρόνια ζωής από τους άνδρες και η διαφορά ανάμεσα στην προσδοκώμενη ζωή ανδρών και γυναικών αυξήθηκε. Όμως το 1980, η προσδοκώμενη ζωή κατά τη γέννηση των ανδρών της χώρας μας είναι από τις καλύτερες της Ευρώπης, ενώ οι Ελληνίδες υστερούν σε σύγκριση με τις γυναίκες των περισσότερων χωρών της Βόρειας και Δυτικής Ευρώπης.
6. Στη θεαματική μείωση της βρεφικής θνησιμότητας, ιδιαίτερα μετά το 1980. Παρά όμως την εντυπωσιακή αυτή ελάττωση, η βρεφική θνησιμότητα στη χώρα μας παραμένει από τις ψηλότερες στην Ευρώπη και έχει ακόμα δυνατότητες βελτίωσης.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1980 ανάκαμψη χαρακτηρίζει τις οικονομίες της Βόρειας και της Δυτικής Ευρώπης. Στις χώρες της Νότιας Ευρώπης, οι οποίες παρουσιάζουν συμπτώματα που προσιδιάζουν μάλλον σε περιφερειακές κοινωνίες, η οικονομική κρίση εξακολουθεί και εκδηλώνεται με αποεπένδυση, αποβιομηχάνιση, αποσυσσώρευση, παραοικονομία, ανεργία. Χαρακτηριστικό των χωρών αυτών είναι ο ανεπαρκής εκσυγχρονισμός των θεσμών, των επιχειρήσεων, της παραγωγικότητας, της πληροφόρησης, της κοινωνικής προστασίας. Για την Ελλάδα που στα μέσα της δεκαετίας του 80 χαρακτηρίζεται και από υψηλό πληθωρισμό και μεγάλο εξωτερικό χρέος ο εκσυγχρονισμός είναι το "κλειδί" για την επίλυση των οικονομικών, κοινωνικών και δημογραφικών προβλημάτων.
Για την αντιμετώπιση του δημογραφικού προβλήματος της χώρας ειδικότερα είναι απαραίτητη η κατάστρωση μιας στρατηγικής δράσης, με την οποία θα ξεπεραστούν με τόλμη και αποφασιστικότητα πολλές και σύνθετες δυσκολίες. Και αυτό γιατί θα απαιτηθεί ο προσδιορισμός και η αξιοποίηση ορισμένων επιλογών, κάθε μια από τις οποίες ενδέχεται να έχει σοβαρό οικονομικό, κοινωνικό και πολιτικό κόστος.
Βέβαια τα μέτρα που ενδείκνυται να εφαρμοσθούν για την επίλυση των δημογραφικών προβλημάτων, έχουν στην πλειοψηφία τους διατυπωθεί από εμπειρογνώμονες του Συμβουλίου της Ευρώπης, της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας και της Ελληνικής Εταιρείας Δημογραφικών Μελετών. Ορισμένα αναφέρονται και στο Πενταετές Πρόγραμμα Οικονομικής και Κοινωνικής Ανάπτυξης (1983-1987). Έτσι, ελάχιστα μέτρα κυρίως χαμηλού κόστους και εύκολης εφαρμογής αποτελούν δικές μας ιδέες.
Τα μέτρα τα οποία προτείνονται είναι τα εξής:

1. ΓΕΝΙΚΑ ΜΕΤΡΑ
Γενικά μέτρα είναι εκείνα που έχουν ως στόχο την ανάσχεση των αρνητικών δημογραφικών τάσεων και την επίτευξη της οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης της χώρας. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:

Α. Εξασφάλιση απασχόλησης και καταπολέμηση ανεργίας
Ιδιαίτερη έμφαση πρέπει να δοθεί στη δημιουργία συνθηκών απασχόλησης στην περιφέρεια, στις παραμεθόριες περιοχές και σε εκείνες που φθίνουν δημογραφικά. Τούτο μπορεί να επιτευχθεί με τη δημιουργία επενδύσεων του δημόσιου και ιδιαίτερα του ιδιωτικού τομέα, την επιδότηση των Ο.Τ.Α, για την κατασκευή κοινωφελών έργων, την ενίσχυση των συνεταιρισμών για τη στελέχωση τους με εξειδικευμένο προσωπικό, την προσέλκυση κεφαλαίων και επιχειρηματικής δράσης των ομογενών κ.λπ. Μεγάλη σημασία έχει η δημιουργία βιοτεχνικών και βιομηχανικών μονάδων που θα ασχολούνται με την επεξεργασία των προϊόντων που παράγει η περιοχή: θα ανακόψει την ανεργία και υποαπασχόληση και θα δώσει στους κατοίκους την ευκαιρία να συμπληρώσουν το αγροτοκτηνοτροφικό τους εισόδημα με αποτέλεσμα να συγκρατηθεί ο πληθυσμός στις προβληματικές αγροτικές περιοχές.
Στις αστικές και τουριστικές περιοχές ο αγώνας για την προστασία του περιβάλλοντος μπορεί να συνδυαστεί με την πλήρη απασχόληση και την οικονομική ανάπτυξη.
Οι ακριτικές και νησιωτικές περιοχές της χώρας που χάνουν τον πληθυσμό τους χρειάζονται ιδιαίτερη μεταχείριση. Αν δεν υπάρξουν ιδιαίτερα δεαλιστικά κίνητρα για επενδύσεις στις περιοχές αυτές οι επιχειρηματίες θα προτιμήσουν άλλες όπου ισχύουν τα ίδια ή ανάλογα κίνητρα και δεν απαιτείται τόσος χρόνος για τη μεταφορά ανθρώπων και προϊόντων. Η βοήθεια στους επιχειρηματίες σε όλες τις φάσεις μελέτης, προγραμματισμού και λειτουργίας των επιχειρήσεων των προβληματικών περιοχών και η εξάλειψη των γραφειοκρατικών εμποδίων που αποθαρρύνουν τους επενδυτές αποτελεί βασική ανάγκη.
Επίσης να αξιοποιηθεί ευρύτερα στην Ελλάδα η Οδηγία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, αναφορικά με τις τοπικές πρωτοβουλίες για την απασχόληση, που επιδοτούνται από την Ε.Ο.Κ. (COM(84) 484/2.9.1984), δηλαδή πρωτοβουλίες που λαμβάνονται στο τοπικό επίπεδο και περιλαμβάνουν συνεργασία μεταξύ ιδιωτών, ιδιαίτερα νέων ατόμων ή κοινωνικών εταίρων και τοπικών αρχών με σκοπό τη δημιουργία επιχειρήσεων. Ακόμη και η άλλη Οδηγία των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, σχετικά με τη δημιουργία προσωρινών δημόσιων απασχολήσεων ή προγραμμάτων επαγγελματικής κατάρτισης για τους ανέργους μακράς διάρκειας ή ορισμένης κατηγορίας, που επιδοτούνται και από Ε.Ο.Κ. (COM (83) 662/1.2.1984).
Παράλληλα η εξασφάλιση απασχόλησης μπορεί να επιδιωχθεί με τη σύσταση θέσεων σε τομείς που είναι υποβαθμισμένοι και συνδέονται άμεσα με την ποιότητα ζωής, όπως υγείας, κοινωνικής πρόνοιας κ.λπ. Συγκεκριμένα είναι δυνατό και ενδείκνυται να συσταθούν θέσεις παραϊατρικού προσωπικού (π.χ. νοσοκόμοι άνδρες και γυναίκες), ύστερα από ταχύρρυθμη εκπαίδευση, ώστε να καλυφθούν τα κενά που υπάρχουν στα διάφορα νοσηλευτικά ιδρύματα, αλλά και να εξαλειφθεί ο μοναδικός σε Ευρωπαϊκή κλίμακα θεσμός της αποκλειστικής νοσοκόμου και να σταματήσει η εξ ανάγκης περιποίηση των ασθενών από τους συγγενείς τους.
Για την πραγματοποίηση ενός τέτοιου στόχου ασφαλώς προϋποτίθεται η προσέλκυση νέων στην εν λόγω απασχόληση, η οποία μπορεί να επιδιωχθεί με την αναβάθμιση του επαγγέλματος, τη βελτίωση των αποδοχών και του ωραρίου εργασίας, την κατάλληλη διαφημιστική εκστρατεία κ.λπ.
Στην προκειμένη περίπτωση δεν αμφισβητείται η κοινωνική αναγκαιότητα των επιδομάτων ανεργίας. Από οικονομική όμως άποψη, τα επιδόματα αυτά δεν αποτελούν παρά μια διασπάθιση οικονομικών πόρων σε μια διαδικασία η οποία δεν αξιοποιεί το ανθρώπινο δυναμικό.
Εξάλλου, με τη γήρανση του πληθυσμού η οποία διαρκώς αυξάνεται, θα υπάρξει έντονη ανάγκη δημιουργίας υπηρεσιών κοινωνικής πρόνοιας για τα ηλικιωμένα άτομα, ιδιαίτερα για εκείνα που ανήκουν σε χαμηλές ή μέτριες εισοδηματικές τάξεις ή στερούνται οικογενειακού περιβάλλοντος. Έτσι, επείγουσα προβάλλει η ανάγκη σύστασης των απαραίτητων θέσεων εργασίας και κατάλληλης προετοιμασίας προσωπικού, η οποία μπορεί να εξασφαλισθεί με τα παραπάνω αναφερθέντα μέτρα. Οι υπηρεσίες "οικογενειακής μέριμνας" θα χρησιμοποιούν προσωπικό διαφόρων ειδικοτήτων και όχι μόνο "οικογενειακούς βοηθούς". Πολλοί ηλικιωμένοι καταφεύγουν σε γηροκομεία γιατί δεν υπάρχει δυνατότητα συντήρησης και επίβλεψης στο σπίτι. Η παραμονή στο σπίτι με έξοδα της Πολιτείας θα κοστίσει πολύ λιγότερα από τον εγκλεισμό τους σε ίδρυμα, θα προστατεύσει τους ίδιους και τις οικογένειες τους από την εκμετάλλευση που υφίστανται από πρόσωπα που προσφέρουν τέτοια βοήθεια ανεξέλεγκτα και με πολύ ψηλή αμοιβή, θα δώσει επαγγελματική διέξοδο σε χιλιάδες νέους αλλά και μεγαλύτερα άτομα.

Β. Απόκτηση κατοικίας
Η απόκτηση κατοικίας δεν αποτελεί μόνο εκπλήρωση ενός ονείρου του νεοέλληνα, αλλά και απαραίτητη προϋπόθεση για τη δημιουργία νέων οικογενειών και τη συγκράτηση και προσέλκυση του πληθυσμού στην περιφέρεια.
Η άποψη που υποστηρίχθηκε ότι στην Ελλάδα υπάρχει επάρκεια κατοικιών για να στεγαστούν όλοι οι πολίτες αλλά ότι ο οικιστικός πλούτος παραμένει αναξιοποίητος είτε γιατί τα σπίτια που δεν κατοικούνται είναι παλαιά, είτε διότι οι ιδιοκτήτες είναι μετανάστες που απουσιάζουν, δεν ευσταθεί. Ο οικιστικός πλούτος που σχολάζει δεν μπορεί να λύσει το στεγαστικό πρόβλημα της χώρας. Πολλά από τα σπίτια που δεν κατοικούνται στις αστικές περιοχές είναι πανάκριβα (παραδοσιακά που χρειάζονται επισκευή ή νεόκτιστα) ή απαράδεκτες κατοικίες (υπόγεια κ.λπ.). Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της απογραφής του 1981 υπήρχαν στη χώρα ακατάλληλες κατοικίες και χωρίς ανέσεις (ηλεκτρικό ρεύμα, νερό, αποχωρητήριο). Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μεγάλη αύξηση του κόστους κατασκευής των κατοικιών και απόκλιση μεταξύ αυτού του κόστους και των αποδοχών των εργαζομένων, με άλλα λόγια το κόστος κατοικίας έχει γίνει απαγορευτικό για τα μικρά και τα μεσαία εισοδήματα. Η κατάσταση αυτή οφείλεται στην τιμή των οικοπέδων και των υλικών κατασκευής που συνεχώς ανεβαίνει. Η χαμηλή εισοδηματική απόδοση, η σκληρή φορολογία και οι ρυθμίσεις της πολιτείας για τα ενοίκια - σωστές από κοινωνική άποψη - έχουν ως αποτέλεσμα τη μείωση ζήτησης κατοικιών για εκμετάλλευση και ενοίκιο. Σήμερα κατασκευάζονται κατοικίες κυρίως για ιδιοκατοίκηση. Εξάλλου με την επιστροφή των μεταναστών και την κάθοδο των κατοίκων των ορεινών περιοχών στα αστικά κέντρα των νομών το πρόβλημα έλλειψης κατοικιών επεκτάθηκε και στις μεσαίες πόλεις ιδιαίτερα των νομών της
Μακεδονίας.
Για την κατασκευή κατοικίας, σημαντικό ρόλο μπορεί να διαδραματίσει ο δημόσιος τομέας (ΔΕΠΟΣ, ΕΚΤΕ). Οι κατοικίες δε αυτές θα χορηγούνται κατά απόλυτη προτεραιότητα στους πολύτεκνους και γενικότερα σε οικογένειες με τρία παιδιά και άνω και σε παλιννοστούντες.
Επίσης ενδείκνυται να γίνει αναπροσαρμογή του ύψους των δανείων και των κριτηρίων παροχής τους, ώστε, πέραν των ανωτέρω κατηγοριών οικογενειών, να περιληφθούν τα νέα νοικοκυριά, που δεν διαθέτουν περιουσιακά στοιχεία. Το δε επιτόκιο των δανείων να επιδοτείται από το κράτος και κατά προτίμηση στους δικαιούχους των παραμεθορίων περιοχών και τους παλιννοστούντες στην περιφέρεια.
Παρόμοιοι όροι πρέπει να ισχύσουν και για την απόκτηση κατοικίας από ηλικιωμένα άτομα, ηλικίας 60 χρόνων και άνω. Το επιτόκιο θα επιδοτείται όσο ζεί ο ηλικιωμένος. Όταν δε πεθάνει και δεν έχει εξοφληθεί το σπίτι, οι κληρονόμοι θα εξοφλούν το δάνειο με κανονικό επιτόκιο. Γενικότερα πρέπει να προωθηθεί μία πολιτική κατοικίας προσαρμοσμένη σε άτομα μεγάλης ηλικίας: Κατασκευή ειδικών διαμερισμάτων μέσα σε οικοδομικά συγκροτήματα και όχι δημιουργία πόλεων ηλικιωμένων.
Είναι γνωστό, ότι οι πολυμελείς οικογένειες αντιμετωπίζουν δυσκολίες για την καταβολή του ενοικίου, αφού είναι υποχρωμέ-νες να νοικιάζουν μεγαλύτερα σπίτια. Ένα μέτρο που θα συνέβαλε αποτελεσματικά στην οικονομική ανακούφιση, αλλά και την καλυτέρρευση των συνθηκών διαμονής των υπόψη οικογενειών είναι η φορολογική απαλλαγή όλου του εισοδήματος τους που διατίθεται για ενοίκιο. Επίσης για τη εξασφάλιση δυνατοτήτων ανεύρεσης κατοικίας προς ενοικίαση, λόγω της άρνησης των ιδιοκτητών να νοικιάσουν το σπίτι τους σε οικογένειες με πολλά και ιδιαίτερα μικρά παιδιά, σκόπιμο είναι να καθιερωθεί η μερική φορολογική απαλλαγή των ιδιοκτητών από το ποσό των εισπραττομένων ενοικίων σπιτιών, που έχουν νοικιάσει σε οικογένειες με τρία και πάνω παιδιά. Το ίδιο μέτρο μπορεί να επεκταθεί και στους ιδιοκτήτες που νοικιάζουν σπίτια σε μοναχικά άτομα άνω των 65 χρόνων.

Γ. Η αναβάθμιση της θέσης του αγρότη
Η Κυβέρνηση και όλα τα κόμματα να υπογραμμίσουν το κοινωνικό προβάδισμα και τη ζωτική χρησιμότητα της αγροτικής οικονομίας και των αγροτών και κτηνοτρόφων που εξασφαλίζουν την τροφή των ανθρώπων. ΕΙναι ανάγκη να εξαλειφθούν βαθμιαία οι συνθήκες που διώχνουν τους νέους από την ύπαιθρο.

Δ. Βελτίωση συνθηκών ψυχαγωγίας
Με τη διάδοση της τηλεόρασης και του βίντεο, με τις πολιτιστικές εκδηλώσεις και την τόνωση των θρησκευτικών και λαϊκών γιορτών αναμφισβήτητα περιορίζεται η διαφορά ανάμεσα στην αστική και αγροτική ζωή. Η τηλεόραση μπορεί να παίξει το δικό της ρόλο για τη συγκράτηση του πληθυσμού στις εστίες του, για τη δημιουργία οικογένειας και για την αρμονική ενσωμάτωση των παλιννοστούντων στους τόπους καταγωγής τους ή στην περιφέρεια. Συγκεκριμένα είναι δυνατό σε ώρες μεγάλης ακροαματικότητας να διαθέτει τρία λεπτά μόνο για την προβολή μιας νέας νοοτροπίας που θα βασίζεται περισσότερο στην προσφορά, την αλληλεγγύη, την αγάπη προς το συνάνθρωπο. Επίσης μπορεί να προβάλλει τηλεοπτικές σειρές, στις οποίες μέσα από διάφορες περιπέτειες να προκύπτει αβίαστα με χιούμορ, η ζωή της οικογένειας ιδιαίτερα στην περιφέρεια, τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι μετανάστες στις χώρες υποδοχής κ.α.

Ε. Επαγγελματική εκπαίδευση
Η άνοδος της παραγωγικότητας της Ελληνικής γεωργίας και η βελτίωση της ποιότητας των αγροτικών προϊόντων προϋποθέτει την εξαφάνιση της άγνοιας και του αναλφαβητισμού από την ύπαιθρο. Είναι απαραίτητο να υπάρξει ενημέρωση και κατάρτιση με ειδική εκπαίδευση ανεξάρτητα από φύλο και ηλικία. Τα προγράμματα Λαϊκής Επιμόρφωσης, που περιλαμβάνουν ανάγνωση, γραφή, αριθμητική, γεωμετρία και επαγγελματικό προσανατολισμό για τους νέους, μπορούν να αποτελέσουν ένα χρήσιμο εργαλείο για την καταπολέμηση του αναλφαβητισμού και την παροχή κάποιων γνώσεων για την επιλογή και άσκηση ενός επαγγέλματος χρήσιμου και προσαρμοσμένου στις απαιτήσεις της περιφερειακής ανάπτυξης.
Η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου, η ενημέρωση και επιμόρφωση αποτελούν τη βάση για τη συγκράτηση του πληθυσμού στον τόπο του και ιδιαίτερα των νέων, που θα αποφασίσουν να παντρευθούν και να δημιουργήσουν οικογένεια, χωρίς να αντιμετωπίζουν θέμα μετανάστευσης στο εσωτερικό της χώρας ή την αλλοδαπή.
Κατά συνέπεια, ξεχωριστή σημασία αποκτά η χρηματοδότηση της μέσης και κατώτερης τεχνικής εκπαίδευσης για να αποκτήσει η οικονομία τα απαιτούμενα στελέχη. Η επαγγελματική και τεχνική εκπαίδευση μέσα και έξω από τους χώρους εργασίας αναμφίβολα θα προσφέρει το απαραίτητο ανθρώπινο δυναμικό για την ανάπτυξη και θα δώσει δουλειά στους νέους και τις νέες, που θα αποφασίσουν ευκολότερα να δημιουργήσουν οικογένεια.

ΣΤ. Ανάγκη ενημέρωσης
Είναι απαραίτητο η κοινή γνώμη να ενημερώνεται ολοκληρωμένα και σωστά για τις δημογραφικές εξελίξεις της χώρας και τις πιθανές μελλοντικές προεκτάσεις και συνέπειες τους.

Ζ. Διδασκαλία δημογραφίας
Η εισαγωγή του μαθήματος της δημογραφίας στα σχολικά και πανεπιστημιακά προγράμματα αποτελεί αναγκαιότητα, γιατί εκτός από την ενημέρωση στον επιστημονικό αυτό τομέα, θα ενισχυθεί το ενδιαφέρον των νέων για τα δημογραφικά θέματα της χώρας, τα προβλήματα που αντιμετωπίζει και τις διαγραφόμενες λύσεις τους.

2. ΕΙΔΙΚΑ ΜΕΤΡΑ
Οι δυνατότητες επηρεασμού των δημογραφικών μελετών και ιδιαίτερα της γεννητικότητας είναι περιορισμένες, αλλά όσο μικρά και αν είναι τα περιθώρια επηρεασμού πρέπει εξ αιτίας της σοβαρότητας του προβλήματος να εξαντληθούν. Ενίσχυση της γεννητικότητας μπορεί να επιτευχθεί με την καθιέρωση μέτρων οικονομικού και κοινωνικού χαρακτήρα, που θα βοηθήσουν τις οικογένειες οι οποίες επιθυμούν να αποκτήσουν παιδιά και όχι μέτρων εξαναγκαστικού χαρακτήρα. Είναι ανάγκη να ληφθούν μέτρα για όλους τους παλιννοστούντες εργάτες, πολιτικούς πρόσφυγες και επιστήμονες. Ειδικά μέτρα είναι εκείνα που συμβάλλουν στη δημιουργία κλίματος δικαιοσύνης με συνέπεια τη μεγαλύτερη αλληλεγγύη και ίση μεταχείριση για όλες τις οικογένειες, για όλα τα παιδιά, για τις γυναίκες, για τους ηλικιωμένους. Τα μέτρα για την παλιννόστηση έχουν ήδη αναλυθεί σε άλλη μελέτη. Εδώ θα περιοριστούμε κυρίως στα μέτρα για τη γεννητικότητα, τη γήρανση και την εσωτερική μετανάστευση.

Α. Δημιουργία ευεργετικών συνθηκών για τα παιδιά
Είναι απαραίτητη η δημιουργία ενός υλικού πλαισίου (περιβάλλον, μεταφορές, παιδικοί σταθμοί, σχολεία, εγκαταστάσεις αθλητικού, κοινωνικού και πολιτιστικού χαρακτήρα) και ενός ψυχολογικο-ηθικού πλαισίου (λιγότερη βία στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ευρύτερη εφαρμογή παιδαγωγικών αρχών), που θα συμβάλλουν στη σωστή ψυχοσωματική ανάπτυξη των παιδιών.

Β. Εργασιακές διευκολύνσεις των γονέων
Όπως είναι γνωστό, τα ισχύοντα στη χώρα μας ωράρια εργασίας καθορίσθηκαν σε μία εποχή που η πραγματικότητα της ζωής ήταν διαφορετική. Σήμερα δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις της οικογένειας. Έτσι είναι αναγκαία η αναμόρφωση του καθημερινού, εβδομαδιαίου και ετήσιου, επαγγελματικού, εργασιακού, διοικητικού και σχολικού χρόνου.
Παράλληλα ενδείκνυται να εφαρμοσθεί το ελαστικό ωράριο, κατά το οποίο η έναρξη και το πέρας της ημερήσιας εργασίας του υπαλληλικού και εργατικού προσωπικού να έχει μία διακύμανση 1-2 ωρών. Ειδικότερα οι υπάλληλοι-εργάτες οικογενειάρχες, ύστερα από θέληση τους που ασφαλώς θα ανταποκρίνεται στις ανάγκες τις εργασίας, να μπορούν να επιλέγουν την ακριβή ώρα προσέλευσης και αποχώρησης. Όσοι πηγαίνουν νωρίτερα θα φεύγουν νωρίτερα. Έτσι οι γονείς θα μπορούν να εναρμονίζουν καλύτερα την επαγγελματική και οικογενειακή τους ζωή. Ταυτόχρονα πρέπει να επιδιωχθεί και η επέκταση του μειωμένου ωραρίου των εργαζόμενων μητέρων, όπως και η βελτίωση των προϋποθέσεων παροχής της γονικής άδειας (Ν. 1483/1984), αφού δεν φαίνεται να εξυπηρετεί την πλειοψηφία των εργαζόμενων γονέων. Αύξηση των αδειών λόγω μητρότητας και επέκταση του μειωμένου ωραρίου σε όλους τους κλάδους της οικονομίας.

Γ. Παροχή προστασίας και υπηρεσιών στην έγγυο γυναίκα και τη μητέρα
Είναι ανάγκη να εξασφαλισθεί η περίθαλψη της εγγύου και να γίνει συστηματικότερος έλεγχος των απολύσεων γυναικών που περιμένουν παιδί. Τα επιδόματα μητρότητας σήμερα δεν να καλύπτουν πλήρως την απώλεια των μισθών.
Είναι απαραίτητο να δημιουργηθεί η κατάλληλη κοινωνικο-ιατρική υποδομή για την προστασία της μητέρας και ιδιαίτερα της εγγύου γυναίκας. Η προληπτική δε υγειονομική περίθαλψη της, ανάμεσα στα άλλα, θα έχει ως αποτέλεσμα και την καλύτερη ποιότητα του πληθυσμού, π.χ. την αποφυγή παιδιών με μεσογειακή αναιμία κλπ. Παράλληλα πρέπει να αυξηθεί ο αριθμός και να βελτιωθούν οι συνθήκες λειτουργίας των βρεφονηπιακών σταθμών, ώστε οι εργαζόμενες μητέρες χωρίς δισταγμό να εμπιστεύονται τα παιδιά τους. Επίσης χρήσιμο είναι πολλοί σταθμοί να λειτουργούν με δεύτερο ωράριο, ώστε να εξυπηρετούνται και οι εργαζόμενες κατά τις απογευματινές ώρες μητέρες.

Δ. Ενίσχυση εισοδήματος των πολύτεκνων οικογενειών
Απαιτείται να ενισχυθούν οι πολύτεκνες οικογένειες για να ελαφρυνθούν από το βάρος συντήρησης τους. Να υπάρξει δηλαδή μία οικονομική παροχή με την οποία θα αντισταθμίζεται το μεγάλο κόστος ζωής της οικογένειας. Έτσι τα ζευγάρια που επιθυμούν να αποκτήσουν παιδί και μάλιστα το τρίτο παιδί, θα κάνουν την επιλογή τους, χωρίς να διακυβεύεται η ποιότητα της ζωής τους.
Συγκεκριμένα αναγκαία προβάλλει η αναπροσαρμογή των παιδικών επιδομάτων και μάλιστα η καθιέρωση μεγάλης διαφοράς στο ύψος τους, ανάλογα με τον αριθμό των αποκτωμένων παιδιών. Και αυτό γιατί εάν ισχύσει το καθεστώς της παροχής ίδιου επιδόματος για κάθε παιδί, με βάση μία αφηρημένη αρχή ισότητας των παιδιών, τότε το ποσό του επιδόματος θα παραμείνει χαμηλό για τις πολύτεκνες οικογένειες και τα παιδιά τους θα είναι τα θύματα της ανέχειας των γονέων τους, αλλά και της αναρμόνιστης πολιτικής του κράτους. Επομένως το επίδομα για τα δύο πρώτα παιδιά μπορεί να παραμείνει στο ίδιο ποσό, αλλά για το τρίτο παιδί πρέπει να αυξηθεί σημαντικά και ακόμη σημαντικότερα για το τέταρτο, πέμπτο κ.ο.κ.
Επίσης πρέπει να καθιερωθούν σημαντικές φορολογικές απαλλαγές στα μεγάλα εισοδήματα για το τέταρτο και τα επόμενα παιδιά για να υπάρχει κίνητρο γι' αυτούς που μπορούν άνετα να αναθρέψουν παιδιά.

Ε. Απονομή σύνταξης στη πολύτεκνη μητέρα
Σημαντική συμβολή στην αύξηση των γεννήσεων μπορεί να προσφέρει η απονομή σύνταξης, με καλύτερες προϋποθέσεις από τη σύνταξη που χορηγείται από τον ΟΓΑ -ως προς το ύψος και την ηλικία συνταξιοδότησης- στίς μητέρες που μεγάλωσαν τρία παιδιά και πάνω στις παραμεθόριες και φθίνουσες δημογραφικά περιοχές της χώρας. Για την εξασφάλιση των αναγκαίων οικονομικών κονδυλίων και την πραγμάτωση της σχετικής προετοιμασίας, το μέτρο μπορεί να ανακοινωθεί επίσημα τώρα και να αφορά τις μητέρες, που το 2.000 θα έχουν μεγαλώσει τα εν λόγω παιδιά. Το γεγονός, πέραν της δελεαστικής σημασίας του, θα αποτελέσει αναγνώριση των κόπων και επιβράβευση της προσφοράς των πολύτεκνων μητέρων

ΣΤ. Προστασία της μονογονεϊκής οικογένειας
Η οικογένεια που ο αρχηγός της είναι άτομο διαζευγμένο, σε κατάσταση χηρείας ή άγαμο χρειάζεται ιδιαίτερη φροντίδα και προστασία. Έχει υπολογισθεί ότι το 90% των μονογονεϊκών οικογενειών έχουν αρχηγό γυναίκα. Είναι επομένως ανάγκη να ληφθούν μέτρα γι' αυτές τις οικογένειες που προβλέπεται ότι θα πληθύνουν στο μέλλον, όπως βοήθεια στην εξεύρεση εργασίας, ιδιαίτερα στο δημόσιο, προτεραιότητα στην επαγγελματική εκπαίδευση και επιμόρφωση, οικογενειακά επιδόματα, οικονομική ενίσχυση για τη φύλαξη των παιδιών, φορολογικές απαλλαγές και ελαφρύνσεις, προτεραιότητα στην κοινωνική στέγαση κ.λπ.

Ζ. Βελτίωση στρατολογικών θεμάτων
Κρίνεται σκόπιμη η βελτίωση του χρόνου στρατιωτικής θητείας του συζύγου πατέρα, των σχετικών ρυθμίσεων επεκτεινομένων μέχρι της οριστικής απαλλαγής του συζύγου πατέρα τριών και πάνω παιδιών.

Η. Καταπολέμηση της στειρότητας
Ειδική φροντίδα πρέπει να καταβληθεί, μέσω των Κέντρων Οικογενειακού Προγραμματισμού για την αποτελεσματική αντιμετώπιση της στειρότητας ανδρών και γυναικών. Τα Κέντρα αυτά μπορούν να συμβάλουν στην αύξηση της γεννητικότητας με την εξήγηση από γιατρούς των επιπτώσεων της άμβλωσης στην υγεία και τη μελλοντική γονιμότητα της γυναίκας και από κοινωνικούς λειτουργούς των κινήτρων και των υπηρεσιών που βρίσκονται στη διάθεση των ζευγαριών και της γυναίκας που αποκτούν παιδιά.

Θ. Καταπολέμηση πρόωρης θνησιμότητας
Βασική επιδίωξη πρέπει να παραμείνει η δραστική καταπολέμηση των ασθενειών και η αποφυγή των προώρων θανάτων, ιδιαίτερα κατά τη βρεφική, παιδική και νεανική ηλικία. Ξεχωριστή έμφαση να δοθεί σε μέτρα που περιορίζουν τα κυκλοφοριακά ατυχήματα, τα ναρκωτικά κ.α.

Ι. Ειδικά μέτρα για την οικονομική και κοινωνική επανένταξη των παλιννοστούντων
Πρόσθετες δασμολογικές διευκολύνσεις, καθιέρωση συστήματος πληροφόρησης, διευκόλυνση της απασχόλησης κα επανενσωμάτωσης παλιννοστούντων εργατών, πολιτικών προσφύγων και επιστημόνων.

ΙΑ. Ειδικά μέτρα για τους ηλικιωμένους
Τα τελευταία χρόνια λόγοι οικονομικοί (μικρή ή μηδενική αύξηση του ΑΕΠ, περιορισμός της οικονομικής ανάπτυξης, αύξηση του κόστους των συντάξεων, ανεργία) και λόγοι δημογραφικοί (γήρανση του πληθυσμού) θέτουν το ερώτημα της χρηματοδότησης των συντάξεων στο μέλλον. Αύξηση των εισφορών των ασφαλισμένων, αύξηση της φορολογίας, μεγαλύτερη ηλικία συνταξιοδότησης ή κάποιος συνδυασμός αυτών των τριών λύσεων; Το βασικό πρόβλημα είναι πώς θα αντιδράσουν τα άτομα σ' αυτές τις λύσεις. Σε μία κοινωνία όπου ο αριθμός και η αναλογία των ηλικιωμένων στο συνολικό πληθυσμό αυξάνει με ταχύ ρυθμό, είναι ανάγκη να βοηθηθούν οι ηλικιωμένοι να ξεπεράσουν τις οικονομικές, κοινωνικές και ψυχολογικές τους δυσκολίες και να τους παρασχεθούν υπηρεσίες καλής ποιότητας. Αυτό απαιτεί η κοινωνική δικαιοσύνη. Ας μην λησμονείται εξ άλλου ότι αποτελούν ένα μεγάλο τμήμα του εκλογικού σώματος, που κάποτε θα συνειδητοποιήσει τη δύναμη του. Μερικά από τα μέτρα είναι δυνατόν να συμβάλλουν συγχρόνως στην απορρόφηση της ανεργίας των νέων και στην κοινωνική ενσωμάτωση των ηλικιωμένων.

Τα ειδικά μέτρα είναι:
- Προοδευτική αναθεώρηση των ποσών των συντάξεων σύμφωνα με την εξέλιξη του κόστους ζωής, των μισθών και των άλλων εισοδημάτων. Αυτό δεν σημαίνει εξίσωση προς τα κάτω ούτε καθήλωση των μεγαλύτερων συντάξεων. Δεν είναι νοητό να στερηθεί ο συνταξιούχος δικαστικός ή καθηγητής Πανεπιστημίου μια σύνταξη που να του επιτρέπει αξιοπρεπή διαβίωση, σχετική με εκείνη που είχε όταν εργαζόταν.
- Εξασφάλιση ενός ελάχιστου εισοδήματος που να ξεπερνά το ελάχιστο όριο επιβίωσης και να προσαρμόζεται στις κοινωνικές και πολιτιστικές ανάγκες των ηλικιωμένων γυναικών που έχασαν το συνταξιούχο σύζυγο τους. Σήμερα οι ηλικιωμένες χήρες παίρνουν τη μισή (από το Δημόσιο) και τα 7/10 (από το Ι.Κ.Α. και άλλους φορείς) της σύνταξης του πεθαμένου συζύγου τους. Σε μία πρώτη φάση η αύξηση του ποσοστού να αφορά μόνο τις ηλικιωμένες γυναίκες άνω των 60 ετών και τις χήρες συνταξιούχων με ανήλικα παιδιά.
- Σύσταση γηριατρικών σταθμών, κατά προτίμηση σε νοσοκομεία, που να λειτουργούν ως συμβουλευτικές υπηρεσίες, σε συνεργασία με το ιατρικό προσωπικό των νοσοκομείων και τα ίδια τα ηλικιωμένα άτομα.
- Δημιουργία υπηρεσιών πληροφόρησης και συμπαράστασης των μοναχικών ηλικιωμένων. Υπηρεσίες οικιακής βοήθειας και φροντίδας για υπερήλικες άνω των 80 ετών που ζουν με τις οικογένειες τους, ή πάσχουν από σοβαρές ασθένειες. Είναι ανάγκη να βοηθηθούν οι οικογένειες να κρατήσουν στο σπίτι τους τους ηλικιωμένους.
- Αποφυγή της ιδρυματοποίησης των ηλικιωμένων. Για τις περιπτώσεις όμως που η ιδρυματοποίηση καθίσταται αναπόφευκτη όπως π.χ. για άτομα με σοβαρότατες ανικανότητες, ημιπληγία, γενικευμένο καρκίνο ή καί που ζουν μόνα, βελτίωση των υπηρεσιών που παρέχουν τα υπάρχοντα ιδρύματα και επάνδρωση τους με ειδικευμένο, ευγενικό και καλότροπο προσωπικό.
- Διδασκαλία των ηλικιωμένων σε θέματα υγιεινής και προληπτικής ιατρικής, που να αποσκοπεί στην πρόληψη της πρώιμης γήρανσης και των χρόνιων εκφυλιστικών νόσων, στην πληροφόρηση και υγιεινή των ηλικιωμένων και τη βελτίωση του τρόπου ζωής. Σημαντικό ρόλο μπορεί να παίξει η τηλεόραση, τα ΚΑΠΗ, οι γηριατρικές υπηρεσίες των νοσοκομείων κ.λπ.
- Κατασκευή βρεφονηπιακών και παιδικών σταθμών στα ίδια τα οικόπεδα με τα ΚΑΠΗ, ώστε να υπάρχει συνεχής επαφή των ηλικιωμένων με τα παιδιά, που θα αποβεί προς όφελος και των δύο.
- Οργάνωση από τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης υπηρεσιών για την παροχή γευμάτων στο σπίτι σε μοναχικά ή-/καί ανάπηρα ηλικιωμένα και νεώτερα άτομα.
- Οργάνωση από το Κράτος (π.χ. Υπουργείο Υγείας, Πρόνοιας και Κοινωνικών Ασφαλίσεων) και τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης Υπηρεσιών Οικογενειακής Μέριμνας, στις οποίες θα απασχολούνται όχι μόνο μισθωτοί, όπως αναφέραμε πιο πάνω, αλλά και εθελοντές. Με καθημερινή διαφήμιση από την τηλεόραση σε ώρες μεγάλης ακροαματικότητας -όπως γίνεται σήμερα για την αιμοδοσία- να προσκληθούν εθελοντές, που θα προσφέρουν τίς πολύτιμες υπηρεσίες τους λίγες ώρες την ημέρα.

ΙΒ. Η φορολογική πολιτική
Σημαντικός μπορεί να αποβεί ο ρόλος της φορολογικής πολιτικής που θα ενισχύει τις περιοχές που φθίνουν δημογραφικά:
π.χ. να απαλλαγούν από το Φόρο προστιθέμενης αξίας τα βιομηχανικά και βιοτεχνικά προϊόντα που παράγονται στους Νομούς Έβρου, Δωδεκανήσου, Κυκλάδων, Γρεβενών κ.λπ. ώστε να εξουδετερωθούν τα αντικίνητρα που υπάρχουν και να δημιουργηθεί βιομηχανία-βιοτεχνία που θα παράγει ανταγωνιστικά προϊόντα. Ενδείκνυται ακόμα η καθιέρωση μειωμένης φορολογίας εισοδήματος σ' αυτές τις περιοχές.
Είναι επίσης ανάγκη, να μειωθεί ο συντελεστής του Φόρου Προστιθέμενης Αξίας για όλα τα προϊόντα ρουχισμό, παιχνίδια (εκτός από τα εισαγόμενα είδη πολυτελείας). Σήμερα ο συντελεστής του ΦΠΑ για τις παιδικές τροφές είναι 18% ενώ για τις τροφές για σκυλιά και γάτες μόνο 6%.
Να ληφθεί υπόψη η ιδιαιτερότητα ορισμένων προϊόντων στα οποία οφείλεται η συγκράτηση του πληθυσμού στις εστίες του και η ευημερία ενός Νομού ή μιας περιοχής π.χ. να μειωθεί από 36% σε 18% ο συντελεστής του Φόρου Προστιθέμενης Αξίας για τις γούνες που στηρίζουν την οικονομία της Καστοριάς.

ΙΓ. Η ανάγκη για έρευνα
Είναι ιδιαίτερα ενθαρρυντικό ότι έχουν ήδη αρχίσει πολύ σημαντικές έρευνες για δημογραφικά και κοινωνικοοικονομικά θέματα όπως:
- Έρευνα για τη γονιμότητα που διεξάγεται από το Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών (ΕΚΚΕ).
- Έρευνα για την ανίχνευση των προβλημάτων των ηλικιωμένων που διεξάγεται από το ΕΚΚΕ σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας και Πρόνοιας.
- Έρευνα για την αξιολόγηση του έργου των ΚΑΠΗ, με χρηματοδότηση του Υπουργείου Υγείας και Πρόνοιας.
- Μελέτη του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ), η οποία θα καλύπτει τις δημογραφικές εξελίξεις, τη σύνθεση των νοικοκυριών, τη θέση των ηλικιωμένων στην αγορά εργασίας, τα εισοδήματα, υγεία, εκπαίδευση, κατοικία, αναψυχή, κοινωνική πρόνοια, συμμετοχή στη λήψη αποφάσεων.
- Έρευνα με πρωτοβουλία και χρηματοδότηση τη UNESCO για τη στάση των παιδιών απέναντι στα γεράματα.
- Έρευνα που άρχισε το 1984 το Υπουργείο Εθνικής Οικονομίας, σε συνεργασία με ερευνητικούς φορείς (ΚΕΠΕ, ΕΚΚΕ, ΟΑΕΔ, ΕΣΥΕ, Κέντρο Ερευνών για τις Γυναίκες της Μεσογείου, ερευνητικές ομάδες πανεπιστημίων), για προβλήματα που απασχολούν μετανάστες και παλιννοστούντες.
Όταν οι έρευνες αυτές τελειώσουν θα συμβάλουν σημαντικά στην κατανόηση των δημογραφικών προβλημάτων, που τα αίτια τους είναι κυρίως πολιτικά, οικονομικά και κοινωνικά και κατά δεύτερο λόγο δημογραφικά.
Η ίδρυση ενός Ινστιτούτου Δημογραφικών Μελετών που θα απασχολήσει επιστήμονες διαφόρων ειδικοτήτων και θα προγραμματίσει έρευνες όπως π.χ. η ζωή των Ελλήνων μεταναστών στις χώρες υποδοχής (ΗΠΑ, Αυστραλία, Δ. Γερμανία κ.λπ.), οι επιπτώσεις της γήρανσης του πληθυσμού στις δαπάνες για τις συντάξεις και την υγεία και οι συνθήκες ζωής των ηλικιωμένων, οι μονογονεϊκές οικογένειες, το κόστος ανατροφής των παιδιών κ.λπ. κρίνεται απαραίτητη.
Όλοι οι ενημερωμένοι Έλληνες και Ελληνίδες καταλαβαίνουν ότι η γρήγορη οικονομική και κοινωνική ανάπτυξη στηρίζεται στην έρευνα και στην εφαρμογή νέας τεχνολογίας. Η κατανόηση των δημογραφικών προβλημάτων μέσα από επιστημονικές έρευνες, είναι η βασική προϋπόθεση για τη χάραξη μιας σωστής δημογραφικής και κοινωνικοοικονομικής πολιτικής.
Τα μέτρα που πρέπει να λάβει η Πολιτεία για την περιφερειακή ανάπτυξη, τη δημιουργία θέσεων απασχόλησης ιδιαίτερα στην περιφέρεια, την προστασία της οικογένειας, των παιδιών, των μονογονεϊκών οικογενειών, των ηλικιωμένων κ.λπ. δεν είναι παροχή βοήθειας "προς αναξιοπαθούντες" αλλά μέσα για την επίλυση αιτίων και των επιπτώσεων των δημογραφικών εξελίξεων.
Σημαντικό ρόλο θα μπορούσε να παίξει και η εκκλησία ως αρωγός της πολιτείας για παροχές προς τα παιδιά, τα νέα ζευγάρια, την άγαμη μητέρα, τους ηλικιωμένους, τους παλιννοστούντες, όχι βέβαια στη βάση της φιλανθρωπίας αλλά της κοινωνικής συνεισφοράς. Η εκκλησία μπορεί να διαθέσει π.χ. οικόπεδα στα οποία να κτισθούν βρεφονηπιακοί σταθμοί, ΚΑΠΗ και κατοικίες για πολύτεκνες οικογένειες.
Στις χώρες της Ε.Ο.Κ. ο πληθυσμός θα αρχίσει να μειώνεται από τις αρχές του 21ου αιώνα. Ο πληθυσμός της Ελλάδας σήμερα αυξάνεται και ορισμένοι δημογραφικοί δείκτες είναι καλύτεροι από τους αντίστοιχους της Ε.Ο.Κ. Ο ρυθμός εξέλιξης όμως της γονιμότητας και της γήρανσης προκαλούν ανησυχίες. Ακόμα και αν η γονιμότητα διατηρηθεί στα δεδομένα του 1985 ο πληθυσμός της Ελλάδας θα αρχίσει να μειώνεται από τις αρχές του 21ου αιώνα και θα σημειώσει μεγάλη αύξηση η αναλογία των ηλικιωμένων στον πληθυσμό, εκτός αν σημειωθεί μαζική παλιννόστηση ή είσοδος μεταναστών.
Στην έκθεση της Ε.Ο.Κ. για την κατάσταση του πληθυσμού των κρατών-μελών της υπογραμμίζεται ότι οι δημογράφοι στηρίζουν την ανάλυση τους στις τάσεις οι οποίες υπάρχουν, επιλέγουν τις υποθέσεις τους, περιγράφουν τις επιπτώσεις, προειδοποιούν, κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Το μέλλον του πληθυσμού της Ελλάδας είναι θέμα εθνικό, κοινό για όλους, άσχετο από τις πολιτικές πεποιθήσεις του καθενός. Σωστά προτάθηκε η σύσταση ενός Συμβουλίου Πληθυσμιακής Πολιτικής, στο οποίο να μετέχουν όλα τα κόμματα υπό τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας ή τον Πρωθυπουργό.
Πέρα όμως από όσα παραπάνω αναφέρθηκαν, αποφασιστικής σημασίας παραμένει ο ρόλος που ενδείκνυται να διαδραματίσουν όλοι οι Έλληνες και οι Ελληνίδες μπροστά στις διαγραφόμενες δυσμενείς δημογραφικές προοπτικές. Μήπως θα ήταν ανάγκη να μεταβάλλουν τον τρόπο σκέψης και συμπεριφοράς τους; Πιο συγκεκριμένα να καταπολεμηθεί η νοοτροπία ότι το χρήμα και το εύκολο κέρδος είναι βασική επιδίωξη των ανθρώπων, να αποφευχθεί η εξαγωγή κεφαλαίων και η υπερκατανάλωση εισαγόμενων προϊόντων και να προτιμηθεί η αγορά ελληνικών, που δίνουν δουλειά στα ελληνικά χέρια; Να αλλάξει η συμπεριφορά προς τα παιδιά, τις γυναίκες, τους άνεργους νέους, τους παλλινοστούντες, τους ηλικιωμένους, τους ξένους εργάτες;
Οι άνδρες να ασχολούνται με την ανατροφή των παιδιών τους ουσιαστικά, οι νέοι και οι μεγαλύτεροι να αποδέχονται απασχολήσεις και να προσφέρουν εθελοντικά υπηρεσίες στον τομέα των κοινωνικών υπηρεσιών; Χρειάζεται όχι μόνο ένας νέος τύπος οικονομικής και κοινωνικής ανάπτυξης αλλά και νέες κοινωνικές σχέσεις που να βασίζονται στον αλληλοσεβασμό και την ανιδιοτέλεια. Με την εθνική εγρήγορση θα αποτραπεί η απαισιόδοξη οικονομική, κοινωνική και δημογραφική κατάσταση.