Ήρα Έμκε-Πουλοπούλου
DemographicPanorama.gr

   

 

 
 
 
 
 

Προβλήματα μετανάστευσης παλιννόστησης.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

ΠΡΟΛΟΓΟΣ Η. Bartoli ..................................................... 7
ΠΡΟΛΟΓΟΣ Μ. Νικολινάκου ........................................... 11
ΕΙΣΑΓΩΓΗ ..................................................................... 13

ΜΕΡΟΣ ΠΡΩΤΟ
ΑΙΤΙΑ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
ΒΑΣΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ

Ι. Εννοιολογικοί προσδιορισμοί ......................................... 19
II. Το δικαίωμα της μετανάστευσης και της παλιννόστησης ... 23
III. Η οργάνωση της μετανάστευσης και της παλιννόστησης .. 25
1. Διμερείς συμβάσεις ...................................................... 26
2. Πολυμερείς Συμβάσεις .................................................. 27
3. Το έργο της ΔΕΜΕ για τη μετανάστευση ........................ 28
IV. Η οργάνωση της παλιννόστησης μεταπολεμικά ............ . 30
V. Η προσωρινότητα της μετανάστευσης ............................ 33

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ
ΕΞΑΡΣΗ ΚΑΙ ΥΦΕΣΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ

Ι. Η εξέλιξη της μετανάστευσης και της παλιννόστησης ....................................... 37
1. Μετανάστευση και παλιννόστηση τον 19ο αιώνα 37
2. Η περίοδος 1890-1920 ..................... 38
3. Η περίοδος 1921-1940 ..................... 41
4. Η περίοδος 1941-1954 ..................... 43
5. Η περίοδος 1955-1977 ..................... 45
6. Η περίοδος 1977-1984 ..................... 50
7. Καθαρή μετανάστευση και καθαρή παλιννόστηση κατά την μεταπολεμική περίοδο .......... 52
8. Ξένοι εργαζόμενοι στην Ελλάδα ............. 55
II. Διεθνείς συγκρίσεις ......................... 57
1. Οι δυσχέρειες για τις διεθνείς συγκρίσεις ..... 58
2. Διάφοροι υπολογισμοί ...................... 58
3. Οι προοπτικές των μεταναστευτικών κινήσεων 61

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗΣ
ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ

Ι. Η διάρθρωση της μετανάστευσης και της παλιννόστησης κατά φύλο και ηλικία ............... 62
1. Η διάρθρωση κατά φύλο .................... 62
2. Η διάρθρωση της μετανάστευσης και της παλιννόστησης κατά ηλικία .................... 68
II. Η διάρθρωση της μετανάστευσης και της παλιννόστησης κατά οικογενειακή κατάσταση ........ 78
III. Η διάρθρωση της μετανάστευσης και της παλιννόστησης κατά τόπο προέλευσης .............. 81
1. Η μετανάστευση κατά τόπο προέλευσης κατά τη διάρκεια του πρώτου μεταναστευτικού ρεύματος ................................... 81
2. Η μετανάστευση κατά τόπο προέλευσης κατά τη διάρκεια του δεύτερου μεταναστευτικού ρεύματος ................................. 82
IV. Διάρθρωση της μετανάστευσης κατά χώρα προορισμού .................................... 99
1. Η κατεύθυνση της μετανάστευσης κατά τον 19ο
αιώνα ................................. 99
2. Η κατεύθυνση της μετανάστευσης στον 20ό αιώνα ...................................100
3. Η μετανάστευση κατά τόπο προέλευσης και
χώρα προορισμού ...................... .103
V. Διάρθρωση της Μετανάστευσης και της παλιννόστησης κατά επίπεδο εκπαίδευσης του μετανάστη ...................................... .106
1. Επίπεδο εκπαίδευσης μεταναστών του πρώτου
μεταναστευτικού ρεύματος .............. .106
2. Το μορφωτικό επίπεδο των μεταναστών και του πληθυσμού κατά την διάρκεια του δεύτερου μεταναστευτικού ρεύματος ...............107

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΑΙΤΙΩΝ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ
ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ

Ι. Η νεοκλασσική μακροοικονομική και μικροοικονομική προσέγγιση ..........................111
Π. Η μαρξιστική προσέγγιση ....................117
III. Η δημογραφική και κοινωνιολογική προσέγγιση .122

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ
ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟΙ
ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ 1890-1922

Ι. Το πολιτικό στοιχείο στην Ελληνική μετανάστευ-ση-παλιννόστηση ...........................128
1. Το πολιτικό στοιχείο ως παράγοντας μετανάστευσης ...............................129
2. Το πολιτικό στοιχείο παράγοντας παλιννόστησης .................................. .130
3. Τα κοινωνικο-οικονομικά συστήματα της Ελλάδας και της Αμερικής .................. .130
Π. Οι αγροτικές δομές .........................132
1. Συνολικός πληθυσμός, αγροτικός πληθυσμός
και μετανάστευση .......................132
2. Το σύστημα ιδιοκτησίας στην Ελληνική ύπαιθρο ...................................133
3. Έδαφος, κλίμα και συνθήκες καλλιέργειας ... .136
4. Η τοκογλυφία ως αιτία μετανάστευσης .......137
5. Η εκμετάλλευση αγροτών από .τα εμποροβιομηχανικά κυκλώματα, αιτία μετανάστευσης ........138
III. Η κατάσταση του μη αγροτικού τομέα ........139
1. Αδυναμία απορρόφησης του πλεονάζοντος αγροτικού πληθυσμού από το εμπόριο ......139
2. Αδυναμία απορρόφησης του πληθυσμού από τη
βιομηχανία ............................ .139
3. Το χαμηλό βιοτικό επίπεδο του αστικού πληθυσμού ................................. .140
IV. Παράγοντες προσέλκυσης μεταναστών στις χώρες υποδοχής (1890-1920) .................. .143
1. Παράγοντες προσέλκυσης στις Βαλκανικές χώρες, τη Νότια Ρωσία, τις Παραδουνάβιες χώρες τη Μικρά Ασία, την Αίγυπτο και την Γαλλία ................................... .143
2. Παράγοντες προσέλκυσης μεταναστών προς στις
ΗΠΑ ..................................143

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ, ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟΙ
ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ ΣΤΟ ΔΕΥΤΕΡΟ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΟ ΡΕΥΜΑ

Ι. Οι πολιτικές συν&ήκες .................... .145
II. Μακροοικονομικοί παράγοντες απώθησης .. . .147
1. Απασχόληση, ανεργία και υποαπασχόληση . . . .147
2. Κατανομή της απασχόλησης και μετανάστευση 148
3. Το χαμηλό εισόδημα και η άνιση κατανομή
του .................................. .153
III. Διαρθρωτικά προβλήματα του αγροτικού
τομέα .................................. .160
1. Ο μικρός και πολυτεμαχισμένος γεωργικός κλήρος .................................. .161
2. Οι συν&ήκες καλλιέργειας στην Ελλάδα κατά τη διάρκεια του δεύτερου μεταναστευτικού ρεύματος .................................163
3. Το χαμηλό επίπεδο μόρφωσης και επαγγελματικής κατάρτισης των αγροτών και η έλλειψη επιστημονικής συνδρομής ............... .166
4. Η συμμετοχή των αγροτών σε γεωργικούς συνεταιρισμούς ............................ .167
5. Άλλα βασικά προβλήματα της ελληνικής αγροτικής οικονομίας ........................ .168
IV. Διαρθρωτικά προβλήματα και αδυναμίες του
αστικού τομέα ........................... .172
1. Η ανικανότητα του βιομηχανικού τομέα να απορροφήσει τα διαθέσιμα εργατικά χέρια .......173
2. Το Ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα αιτία μετανάστευσης .............................173
3. Διαρθρωτικές αδυναμίες της ελληνικής οικονομίας και κοινωνίας που προκάλεσαν τη μετανάστευση εγκεφάλων ....................174
V. Συν&ήκες διαβίωσης του πληθυσμού .........176
1. Οι συνθήκες συγκοινωνίας και επικοινωνίας . . .176
2. Οι συνθήκες κατοικίας .....................177
3. Οι συνθήκες περίθαλψης .................. .178
4. Η έλλειψη ευκαιριών ψυχαγωγίας και διασκέδασης .................................. .179
5. Οι αυξημένες προσδοκίες του μέσου Έλληνα
και Ελληνίδας ..........................179
VI. Παράγοντες προσέλκυσης στο εξωτερικό ......180
1. Οικονομικοί και δημογραφικοί παράγοντες που εξηγούν την απασχόληση αλλοδαπών στις χώρες της Δυτικής Ευρώπης ............... .180
2. Η πολιτική των Κυβερνήσεων και των επιχειρήσεων των χωρών υποδοχής .............. .181
3. Μετανάστευση και εξάρτηση ................182
4. Προτίμηση μεταναστών από τις χώρες της Μεσογείου ................................. .183
5. Αίτια απασχόλησης επιστημόνων .............184
VII. Ο δημογραφικός παράγοντας ............... .185
VIII. Τα αίτια της εσωτερικής μετανάστευσης ...... .188

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ
ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ ΜΑΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΟΙ ΚΑΙ ΜΑΚΡΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΟΙ ΠΑΡΑΓΟΝΤΕΣ
ΠΟΥ ΕΠΗΡΕΑΣΑΝ ΤΗΝ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗ

Ι. Μακροοικονομικοί και μακροκοινωνιολογικοί παράγοντες απώθησης από τις χώρες υποδοχής μεταπολεμικά ................................191
1. Οικονομική κρίση και ύφεση στις χώρες υποδοχής .................................. .191
2. Η μεταναστευτική πολιτική των χωρών υποδοχής .................................. .193
3. Η στάση των πολιτών, των εργοδοτών και των
συνδικάτων των χωρών υποδοχής ......... .197
4. Η στάση των αλλοδαπών εργατών ............198
II. Μακροοικονομικοί και μακροκοινωνιολογικοί παράγοντες προσέλκυσης παλιννοστούντων στην Ελλάδα ....................................200
1. Η ανάπτυξη της ελληνικής οικονομίας ........200
2. Τα μέτρα των Ελληνικών Κυβερνήσεων ........201

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ
ΤΑ ΚΙΝΗΤΡΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ ΚΑΙ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΩΝ

Ι. Μικροοικονομικοί παράγοντες προσέλκυσης-απώ-Οησης μεταναστών και παλιννοστούντων ........215
1. Η σταθερή και μόνιμη απασχόληση ...........216
2. Η αμοιβή εργασίας ........................217
3. Οι συν&ήκες εργασίας ......................220
4. Οι διάφορες κοινωνικές παροχές ως ουσιώδες
συμπλήρωμα της αμοιβής .................221
5. Οι δυνατότητες αποταμίευσης ...............222
II. Μικροκοινωνιολογικοί παράγοντες προσέλκυσης-απώΟησης ..................................224
1. Οικογενειακοί λόγοι........................224
2. Λόγοι υγείας ..............................225
3. Οι σπουδές και η ανατροφή των παιδιών ......225
III. Ψυχολογικοί παράγοντες .....................229
1. Η απογοήτευση από τη ζωή της υπαίθρου .... .229
2. Η έλξη της ζωής των πόλεων και οι δυνατότητες κοινωνικής ανόδου .................. .230
IV/Αλλοι παράγοντες ...........................230
1. Η γειτνίαση με τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης .................................. .230
2. Η δημιουργία ελληνικών κοινοτήτων στις χώρες
υποδοχής ..............................231
3. Η επαφή των μεταναστών με συγγενείς και φί-
λους ..................................231
4. Η έλλειψη ευκαιριών ψυχαγωγίας ............232
5. Η τάση για περιπέτεια .....................232
6. Η πραγματοποίηση των στόχων του μετανάστη
κίνητρο παλιννόστησης ...................232
7. Η προίκα κίνητρο μετανάστευσης ............233
V. Παλιννόστηση και νέα μετανάστευση ...........235

ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
ΟΙ ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΤΙΚΗΣ ΚΙΝΗΣΗΣ
ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ
Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΩΝ ΕΠΙΠΤΩΣΕΩΝ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ

Ι. Η νεοκλασσική οικονομική προσέγγιση ..........240
1. Η θεωρία του κόστους-ωφέλειας .............240
2. Μετανάστευση εγκεφάλων και οικονομική ανάπτυξη .................................248
II. Προσεγγίσεις επηρεασμένες από τις απόψεις του Μαρξ και του Λένιν ..........................250

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΟ ΚΥΚΛΩΜΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ-ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗ ΣΤΗΝ ΑΝΕΡΓΙΑ ΚΑΙ ΤΗ ΔΙΑΡΘΡΩΣΗ ΤΗΣ ΑΠΑΣΧΟΛΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

Ι. Επιπτώσεις της μετανάστευσης και της παλιννόστησης στην αγορά εργασίας .................253
1. Στην περίοδο 1890-1935 ................... .253
2. Οι επιπτώσεις από τη μετανάστευση στην ανεργία και την υποαπασχόληση μεταπολεμικά .255
3. Οι επιπτώσεις της παλιννόστησης στην αγορά
εργασίας .............................. .262
II. Επιπτώσεις της μετανάστευσης και της παλιννόστησης στον ενεργό πληθυσμό ...............265
1. Μετανάστευση και μέγεθος του οικονομικά ενεργού πληθυσμού ..................... .265
2. Μετανάσεύση και διάρθρωση του οικονομικά
ενεργού πληθυσμού .....................267
3. Παλιννόστηση και μέγεθος του οικονομικά ενεργού πληθυσμού ......................270
4. Παλιννόστηση και διάρθρωση του οικονομικά ενεργού πληθυσμού κατά φύλο και κλάδους οικονομικής δραστηριότητας ..............270

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ-ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗ, ΤΟ ΕΙΣΟΔΗΜΑ, ΤΗΝ ΚΑΤΑΝΑΛΩΣΗ, ΤΟΝ ΠΛΗΘΩΡΙΣΜΟ, ΤΟΝ ΤΟΥΡΙΣΜΟ

Ι. Οι επιπτώσεις στην παραγωγή και τις αγροτικές δομές ................................ .274
1. Μετανάστευση παλιννόστηση και αγροτική παραγωγή ................................274
2. Μετανάστευση-παλιννόστηση και αγροτικές δομές ...................................278
Π. Αποδημία-Παλιννόστηση και εξέλιξη του εισοδήματος .................................... .282
1. Στην περίοδο 1890-1940 ....................282
2. Η εξέλιξη και η κατανομή του εισοδήματος στην
Ελλάδα μεταπολεμικά ...................284
3. Οι επιπτώσεις στους μισθούς και τα ημερομίσθια ..................................290
III. Οι επιπτώσεις στην κατανάλωση ..............291
VI. Σχέσεις και αλληλεπιδράσεις μεταναστευτικής κίνησης και πληθωρισμού ...................293
1. Μελέτες ξένων εμπειρογνωμόνων ............293
2. Οι μελέτες για την Ελλάδα ................. .294
V. Οι επιπτώσεις της αποδημίας-παλιννόστησης στον τουρισμό ............................ .295

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ-ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ
ΣΤΗΝ ΕΙΣΡΟΗ ΚΑΙ ΕΚΡΟΗ ΣΥΝΑΛΛΑΓΜΑΤΟΣ

Ι. Η οικονομική θεωρία ...................... .296
Π. Η εξέλιξη του μεταναστευτικού συναλλάγματος .298
1. Από τις αρχές του αιώνα μέχρι τη παγκόσμια
κρίση του 1929 .........................298
2. Η εξέλιξη του μεταναστευτικού συναλλάγματος
στην περίοδο 1955-1982 ................300
III. Οι επιπτώσεις από την εισροή συναλλάγματος στο
ισοζύγιο πληρωμών ........................ .308
1. Η συμμετοχή του μεταναστευτικού συναλλάγματος στη σύνθεση των αδήλων πόρων ... .309
2. Η συμμετοχή των μεταναστευτικών εμβασμάτων στην κάλυψη του ελλείμματος του εμπορικού ισοζυγίου .........................310
3. Μεταναστευτικά εμβάσματα και εκροή συναλλάγματος για εισαγωγές, ταξίδια και σπουδές στο εξωτερικό .......................310
IV. Εισροή συναλλάγματος και δαπάνες ανατροφής
και εκπαίδευσης μεταναστών .................312
1. Κόστος παραγωγής του μετανάστη για τη χώρα
προέλευσης ...................·........ .312
2. Οι υπολογισμοί για την Ελλάδα ..............315
3. Τι έχασε η Ελλάδα και πόσα Οα κέρδιζε αν οι μετανάστες είχαν χρησιμοποιηθεί παραγωγικά ................................... .317

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ
ΕΠΙΠΤΩΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ-ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΕΠΑΓΓΕΛΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΡΤΙΣΗ ΚΑΙ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ

Ι. Ειδίκευση και επαγγελματική πείρα πριν από τη μετανάστευση ..............................318
1. Στην περίοδο 1890-1940 ................... .318
2. Στην περίοδο 1955-1977 ................... .320
II. Η απόκτηση ειδίκευσης στο εξωτερικό ........ .323
1. Οι μετανάστες εργάτες στις χώρες της Δυτικής
Ευρώπης ............................. .323
2. Η ειδίκευση των πολιτικών προσφύγων ...... .332
3. Η ειδίκευση φοιτητών και επιστημόνων .......332
III. Η αξιοποίηση των ειδικευμένων παλιννοστούντων ..................................... .333
1. Η αξιοποίηση των ειδικευμένων εργατών που επιστρέφουν από τις χώρες της Δυτικής Ευρώπης ................................ .333
2. Η αξιοποίηση της ειδίκευσης των πολιτικών
προσφύγων ........................... .336
3. Η χρησιμοποίηση των ειδικευμένων επιστημόνων .................................. .337

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΚΤΟ
ΔΗΜΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ-ΠΑΛΙΝΝΌΣΤΗΣΗΣ

Ι. Οι επιδράσεις της μεταναστευτικής κίνησης στο μέγεθος και τη διάρθρωση του ελληνικού πληθυ-σμού .................................... .341
1. Οι επιδράσεις της μετανάστευσης και της παλιννόστησης στο μέγεθος και το ρυθμό εξέλιξης του πληθυσμού της Ελλάδας ...........341
2. Οι επιδράσεις της αποδημίας-παλιννόστησης στη διάρθρωση του πληθυσμού κατά φύλα και ηλικία .................................342
3. Επιδράσεις της μεταναστευτικής κίνησης στην
κατανομή του πληθυσμού στον χώρο .......343
II. Οι επιδράσεις της μεταναστευτικής κίνησης στα άλλα δημογραφικά φαινόμενα ................ .350
1. Μεταναστευτική κίνηση και γαμηλιότητα ......350
2. Μεταναστευτική κίνηση και γεννητικότητα-γο-
νιμότητα .............................. .351
3. Μεταναστευτική κίνηση και θνησιμότητα ......352
4. Μεταναστευτική κίνηση και δημογραφική γήρανση .................................353
III. Οι επιδράσεις της αποδημίας-παλιννόστησης στην
ποιότητα του ελληνικού πληθυσμού ...........359

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΒΔΟΜΟ
ΜΙΚΡΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΕΣ ΚΑΙ ΜΙΚΡΟΚΟΙΝΩΝΙΟΛΟΓΙΚΕΣ
ΕΠΙΔΡΑΣΕΙΣ ΤΗΣ ΑΠΟΔΗΜΙΑΣ-ΠΑΛΙΝΝΌΣΤΗΣΗΣ

Ι. Η οικονομική κατάσταση ................... ,.361
1. Η οικονομική κατάσταση των μεταναστών στις
χώρες υποδοχής ........................361
2. Η οικονομική επανένταξη των παλιννοστούντων ..................................363
II. Κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα του μετανάστη και της μετανάστριας ..................372
1. Κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι μετανάστες στις χώρες υποδοχής ..............................372
2. Κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα των μελών της οικογένειας που έμειναν στη χώρα προέλευσης ............................385
3. Η επανένταξη του μετανάστη και της μετανάστριας που παλιννοστούν στον οικογενειακό, τον επαγγελματικό και τον κοινωνικό χώρο . .388 III. Τα πολιτικά δικαιώματα των μεταναστών ...... .397

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΟΓΔΟΟ
Η ΔΕΥΤΕΡΗ ΓΕΝΕΑ ΜΕΤΑΝΑΣΤΩΝ

Ι. Τα κοινωνικά και ψυχολογικά προβλήματα ..... .400
1. Τα παιδιά των μεταναστών στις χώρες υποδοχής .................................. .400
2. Τα παιδιά των μεταναστών που έμειναν στις χώρες προέλευσης ........................ .406
3. Τα παιδιά των μεταναστών που παλιννοστούν . .410
II. Τα εκπαιδευτικά προβλήματα των παιδιών των μεταναστών ................................412
1. Η εκπαίδευση στις χώρες υποδοχής ..........412
2. Η επανενσωμάτωση στο εκπαιδευτικό σύστημα
της Ελλάδας ........................... .418
III. Η πολιτισμική ταυτότητα της δεύτερης γενεάς
μεταναστών ............................... .421

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΕΝΝΑΤΟ
ΜΙΑ ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΤΗ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΥΣΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΗΣΗ

Ι. Οικονομική, κοινωνική και δημογραφική πολιτική ..................................... .427
1. Γενικά μέτρα για όλους τους εργαζόμενους τους άνεργους και τους παλιννοστούντες χαμηλού ή μέτριου μορφωτικού επιπέδου .......... .427
2. Ειδικά μέτρα για όλους τους παλιννοστούντες . .434
3. Ειδικά μέτρα για τους πολιτικούς πρόσφυγες . .436
4. Ειδικά μέτρα για τους Επιστήμονες .......... .438
5. Ειδικά μέτρα για τους ξένους ............... .441
II. Η ανάγκη για έρευνα ....................... .443

ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ ΚΑΙ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ............. .449
PROBLEMS OF EMIGRATION AND RETURN MIGRATION .467
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΠΡΩΤΟΥ ΜΕΡΟΥΣ .................... .500
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ ΔΕΥΤΕΡΟΥ ΜΕΡΟΥΣ .................. .533
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ........................ .567
ΞΕΝΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ............................. .601
ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ .................................. .627